0

گنبد طلایی معلق در آسمان

این موزه ایاصوفیه است. اسمش به نظرتان آشنا می رسد؟ ولی كمی عجیب؟ آخر ما همیشه شنیده ایم مسجد ایاصوفیه. مطمئنا آنهایی هم كه در قرن پانزدهم میلادی زندگی می كردند و عادت داشتند ایاصوفیه را برای نامیدن یك كلیسا به كار ببرند، با شنیدن عبارت مسجد ایاصوفیه همین قدر تعجب كرده اند.


 

آتوسا رقمی

 


این موزه ایاصوفیه است. اسمش به نظرتان آشنا می رسد؟ ولی كمی عجیب؟ آخر ما همیشه شنیده ایم مسجد ایاصوفیه. مطمئنا آنهایی هم كه در قرن پانزدهم میلادی زندگی می كردند و عادت داشتند ایاصوفیه را برای نامیدن یك كلیسا به كار ببرند، با شنیدن عبارت مسجد ایاصوفیه همین قدر تعجب كرده اند.
كلیسای ایاصوفیه (به معنای خرد مقدس) سال ۵۳۲ تا ۵۳۷ میلادی، در قسطنطنیه، استانبول امروزی ساخته شد. مساحت آن حدود شش هزار متر مربع است. گنبد مركزی آن، كه مثل تاجی روی سرش نشسته، حدود سی و هفت متر قطر دارد و ارتفاعش حدود شصت و پنج متر است. سال ۱۴۵۳ میلادی، وقتی اتامان ترك قسطنطنیه را فتح كرد، كلیسای ایاصوفیه به مسجد تبدیل شد. آن وقت دورتادور آن چهار مناره ساختند كه در آن اذان می خواندند. در داخل ساختمان هم كاشی های كلیسا را پوشاندند و هشت لوح بزرگ در آن كار گذاشتند. روی این لوح ها آیه های قرآن و احادیث نوشته شده بود. بعدها معماری بسیاری از مسجدهای اسلامی تحت تأثیر معماری ایاصوفیه قرار گرفتند. حالا این كلیسا و مسجد مجلل و پرشكوه، به موزه ایالتی تبدیل شده است.

 


وقتی آدم وارد ساختمان می شود عظمت فضای داخل آن آدم را میخكوب می كند. حضور دو عامل حیاتی در معماری، یعنی نور و فضا و تأثیر این دو بر همدیگر، فضای داخلی ایاصوفیه را جذاب و شگفت انگیز كرده است. گنبد مركزی، مثل سایه بانی بسیار گسترده روی چهار ستون عظیم الجثه قرار گرفته است، و دو نیم گنبد، در دو طرف، آن را احاطه كرده اند. پنجره هایی كه در پایه گنبد مركزی قرار گرفته اند، از طرفی باعث می شوند اشعه های نور وارد ساختمان بشود و فضایی روحانی ایجاد كنند. و از طرفی هم باعث می شوند این طور به نظر برسد كه انگار گنبد در هوا معلق است و به جایی تكیه ندارد.
اگر ساختمان «پانته نون» را در روم دیده باشید، می دانید كه چطور ممكن است نور باعث شود در ساختمانی كه روی زمین ساخته شده است، این طور جهان مادی و معنوی با هم پیوندی ماوراءالطبیعی برقرار كنند. نوری هم كه از پنجره های پایه گنبد مركزی وارد ساختمان ایاصوفیه می شود، همین نقش را در این ساختمان ایفا می كند. این پنجره ها اول خیلی بزرگ تر از اندازه فعلی شان بودند و به همین خاطر هم نوری كه وارد ساختمان می شد خیلی تندتر و بیشتر بوده. اما در سال های ۵۵۸، ۹۸۹ و ۱۳۴۶ میلادی زمین لرزه بعضی از قسمت های ساختمان را خراب كرد و هر بار بعد از بازسازی، این پنجره ها كوچك و كوچك تر شدند.

 


فقط تصور كنید آن زمان كه پنجره ها بزرگ تر بودند نور چه نقش مهمی را در فضای داخلی ایاصوفیه بازی می كرده. چون وقتی با فضای گسترده داخلی آن و زیبایی كاشی های آن همراه می شده،
بیننده حسی روحانی، غریب و عظیم را تجربه می كرده است. پروكولپوس تاریخ نویس دربار یوستینیان درست بعد از این كه ایاصوفیه ساخته و تزئین شد درباره آن نوشت: نور خورشید و اشعه درخشان آن كلیسا را پرمی كند؛ طوری كه آدم احساس می كند انگار خورشید نیست كه ساختمان را روشن كرده است بلكه باید در داخل ساختمان دنبال منبع نور دیگری گشت، منبعی قوی كه بتواند این همه نورتولید كند. نور اساس ساختمان را تشكیل می دهد، طوری كه به نظر می رسد گنبد روی پایه ای مادی قرار نگرفته است، بلكه گنبدی طلایی رنگ و كره ای شكل را می بینید كه در آسمان معلق است. درخشش نور باعث می شود تماشاگر نتواند روی جزئیات و ساختمان آن تأمل كند. هركدام از این جزئیات، چشم بیننده را به خود جذب می كند و به سوی دیگری هدایت می كند. و این حركت چرخشی، از یك جزء به جزئی دیگر، ابدیت را تداعی می كند. روح تماشاگر به طرف بالا به حركت درمی آید و در فضا شناور می شود. و در عین حال كه مطمئن است خداوند از او دور نیست، دلش هم نمی خواهد از كسانی كه خداوند آنها را انتخاب كرده است، دور شود.
ساختار ایاصوفیه از نظر معماری در زمان خودش یك نوآوری به حساب می آمده. آنته هیوس كه یك هنرمند و دانشمند بود، و «ایزید وروس میله توس»، كه مهندس و معمار بود، در طول شش هفته طرحی نو برای ساختمان این كلیسا ریختند.

 


این طرح تركیبی بود از شیوه ای كه در آن جهت ساختمان را براساس طول جغرافیایی تعیین می كرده اند و شیوه ای كه در آن طرح ساختمان از یك هسته مركزی تشكیل می شده و بقیه بخش های ساختمان دورتادور آن قرار می گرفتند. پیش از آن معمارهای رومی گنبدهایی را كه می ساختند روی یك پایه استوانه ای شكل استوار می كردند.
به نظر می رسیده است كه دیواره گنبد دنباله دیواره های پایه آن است. اما آنته  هیوس و ایزیدوروس گنبد مركزی ایاصوفیه را روی دیواره هایی قرار دادند كه با هم شكل یك مربع را می ساختند و بین گنبد و دیواره هایی كه گنبد روی آنها سوار می شد، واسطه ای ساختند كه به تدریج شكل مربع را به دایره و برعكس تبدیل می كرد. به این ترتیب طرح مربعی شكل دیوارهایی كه گنبد روی آنها قرار می گرفتند به تدریج نرم می شدند و به یك دایره تبدیل می شدند. از طرفی هم تا پیش از آن گنبدها فقط روی دیوارها سوار می شدند و همه وزن گنبدها را دیوارها تحمل می كردند. به همین خاطر دیوارها ضخیم و سنگین بودند تا بتوانند وزن بیشتری را تحمل كنند.

 


اما استفاده از ستون های بزرگ در ایاصوفیه باعث شد مقدار زیادی از وزن گنبد را ستون ها تحمل كنند و در نتیجه دیوارها توانستند به آن ضخامت و سنگینی قدیم نباشند و حتی بشود قسمت زیادی از آنها را خالی كرد و پنجره هایی بزرگ در آنها كار گذاشت. به همین خاطر هم به این دیوارها كه وزن سقف ساختمان را تحمل نمی كردند، دیوارهای پنجره ای می گفتند.
این كه ایاصوفیه فقط در طول ۵ سال ساخته شد نشان می دهد كه امپراتور آن زمان به ساخت آن خیلی اهمیت می داده است. مدارك به جا مانده نشان می دهد كه امپراتور وقت این موفقیت را با موفقیت سالومون، سازنده معبدی در بیت المقدس، مقایسه كرده است و به او گفته: «سالومون، من از تو پیشی گرفتم!»

روزنامه همشهری ویژه نامه 129

به اشتراک بگذارید

Submit to DeliciousSubmit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

انواع عضویت
پنل کاربری