0

رویکردی به هویت معماری معاصرایران

اسماعیل هادیان مقدم



باوجود همه پیچیدگیهای مفهوم هویت وتلقی های متفاوت صاحبنظران از آن، بركسی پوشیده نیست درمعماری معاصرایران، این واژه دچاربحران گشته وبصورت مفهومی انتزاعی درآمده است. رنگ باختن مفهوم هویت،مختص حوزه معماری نمیباشد،همچنانكه این ضعف درحوزه های مختلف فرهنگی ، اجتماعی،ملی وغیره مشهودمیباشد.

آوازه ایران درمعماری جهان آن چنان طنین افكنده كه تاریخ معماری جهان خودراوامدار آن می داند.ازبنای زیگورات چغازنبیل كه درحدود 1250 سال قبل ازمیلادمسیح بناشده، تااكنون بیش ازسه هزارسال می گذرد. آنچنانكه دركتابها آمده ،به عنوان تمدنی بزرگ وباشكوه ازپیشتازان علم وفرهنگ وهنربوده ایم.دانشمندان بزرگی چون ابوعلی سینا،ابوریحان بیرونی و ... دراین سرزمین زیسته اندوحاصل رنج خودرابه جهانیان عرضه داشته اند. معماران گمنام ایران چنان روحی دركالبدمعماری ایران دمیده اندكه گویی پاسارگادونقش جهان بانفس آنهازنده است. گویی آنها روح ابدی خودرادرمعماری به یادگارگذاشته اند.

امااینك ماكجائیم‌؟ چقدربه تاریخ وهویت خودوفاداربوده ایم؟ آیامسیر آنهاراادامه داده وتلاشهایشان رابه ثمرنشانده ایم یا آنچنان ازقله شكوه فروافتاده ایم كه توان نگاه كردن بربلندای تاریخ خودرانداریم؟ شایددرمیانه راه،بلاتكلیف وسرگردان ازحركت بازایستاده ایم تادستی از آسمان راه رابرمابنماید.

نام معماری معاصرایران برگ كدامین كتاب رابه نام خود آذین بسته است؟ مفاهیم سنتی خودراچقدربه جهانیان عرضه كرده ایم تادرعرصه جهانی گمنام نمانیم؟ غیراینست كه به تاریخ خودوامداریم؟براستی مشكل كجاست؟ چرادرعرصه ای كه پیشتازبودیم، اكنون ته قافله ایستاده ونظاره گرشده ایم تادیگران راه رابه مانشان دهند؟ آیامدرن زیستن، به معنای فراموشی خود،عاری شدن ازماهیت وجودی ودنباله روی ازدیگران است؟

هیچكس منكرتاثیر معماری وشهرسازی بررفتارشهروندان یك جامعه نیست. سیمای شهری ومعماری ما آنچنان ازمفاهیم والای خودتهی شده كه آثارش برروح وروان جامعه مشهود است.ساختمانهابافرمها،رنگهاومصالح ناهمگون،آنچنان ناموزون دركنارهم قرارگرفته اندكه انسان رابه فكروادارمی سازد: « شایدعمدی دركارباشد».


كجابودیم؟

بحث درموردمعماری معاصرایران، اغلب باموضوع نسبت باتاریخ وسیرتكاملی آن همراه شده است.اكثرصاحبنظران هویت رامفهومی متغیروشناورمی دانندكه درگذرزمان ودربازخوردباعوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و... شكل می گیرد. بررسی سیرتكاملی این مفهوم درمعماری ایران، به عنوان یكی ازكلیدهای اصلی راه گشای امروز مامی باشد.

قبل ازوروداسلام به ایران،معماری ایران تحت تاثیرشرایط مختلف سیاسی، فرهنگی، مذهبی دارای مولفه هاومفاهیم عمیق ومنحصربفردی بودكه ماندگاری آن حكایت ازپایداری این الگوهادرگذرزمان بوده است. باوروداسلام این مفاهیم به صورتی كاملا هوشمندانه وقاعده مندتوسط معماران واندیشمندان بااصول متعالی دین اسلام پیوندخورد. این تلفیق سبب تعالی اصول، مبانی وشكل گیری نوعی معماری هوشمندانه گردیدكه افزون برتكامل هویت معماری ایران، چهره ای ماندگار به آن داد.

بررسی وتحلیل عناصروالگوهای تاریخی معماری ایران، نشان میدهدكه این مفاهیم اگرچه هریك دردوره معینی ازتاریخ این سرزمین خلق شده اند، لكن باحضورممتددردوره های بعدی، تكامل وپالایش یافته ودارای هویتی مستقل اززمان گشته ومفهوم عامی راازیك الگوی معماری ارائه می دهند كه شان تجریدی یافته ودارای تصویرذهنی وبارعاطفی است. شایدبه همین دلیل است كه درزمان حضوردرچنین فضائی، جایگاه وشان خودرابه مراتب بیشترازآنچه كه هست احساس می كنیم.


چه شد؟

اكثرصاحبنظران، آغازدوره معماری معاصرایران راسال 1920 مصادف بادوران پهلوی اول می دانند. بسیاری ازرخدادهای این دوره دررابطه بادوران حكومت قبل یعنی حكومت قاجارقابل توضیح وتبیین است.

درآغازسده نوزدهم ( دوره قاجار ) ایران ازاقتصادجهانی كاملا بركناروجدابود. براثربحران وشكافهای مختلف سیاسی، اقتصادی واجتماعی درپایان سده نوزدهم اوضاع به گونه ای شكل گرفت كه ایران درمسیرادغام شبكه اروپائی تجارت بین الملل قرارگرفت وهمین امرزمینه نفوذ اقتصادی غرب راهموارساخت وبه تبع آن آشفتگیهای شدیداجتماعی پدید آمد. درچنین شرایطی حكومت پهلوی شكل گرفت.

دوره پهلوی آغازارتباط مستمر باغرب وایجادنهادهای اجتماعی وعلمی وآغاز تمدنی به ظاهرصنعتی ومدرن بود. رشدسریع صنعت وواردات وارتباط تنگاتنگ علمی وفرهنگی باغرب، ایجادساختارهای جدیداجتماعی به دلیل مهاجرت مردم، زمینه سازشكل گیری عناصرجدیدی درمعماری گردیدكه سبب تغییرچهره مراكز شهری گردید. تغییرشیوه های زندگی، ارتباطات انسانی، مناسبات شغلی وخلاصه بسیاری ازعملكردهای اجتماعی، نیازهای جدیدی رافراهم كردكه راه حل های مناسبی رادرحوزه های مختلف ازجمله معماری وشهرسازی می طلبید. به ظاهرهمه مشكلات معماری ازاین زمان شكل می گیرد.


مفهوم هویت

وقتی بحث از هویت پیش می آید، دیدگاههای پیچیده وگاهی متضاددرابعادی گسترده مطرح می شود. دراین یادداشت سعی شده اجماعی ازدیدگاههای صاحبنظران حول مفهوم هویت درارتباط بامسائل اجتماعی وفرهنگی بخصوص معماری مطرح گردد. اریكسون یكی ازجامعه شناسان معروف این مفهوم راقائل به دوبخش می داند. « اول یكی شدن باخود ودیگری مشاركت بادیگران دربعضی ازاجزای ذاتی ». اوفرایند هویت رایك سیستم كنترل می داند كه مجموعه ای ازهنجارهاوناهنجارهارادرفردبوجود می آورد. استوارت هال معتقداست هویت یك رونددرحال شدن است كه یك شناسنامه وعامل شناخته شدن است. برخی هویت رایك مفهوم ارتباطی می دانندكه بوسیله تشابه هاوتفاوتهابادیگران مفهوم پیدامی كند.

بسیاری ازروشنفكران ایرانی، هویت امروزجامعه ایران رادارای سه لایه فرهنگ دینی، ملی وبالاخره فرهنگ وتمدن مدرن می دانندكه باهم دروجودهرایرانی درگیراست كه پیوندمناسب این سه لایه متناسب باروح مكان وزمان درتكامل هویت امروز جامعه ایران مفیدباشد.

عمده ترین نكته ی مفهوم هویت، عوامل موثربرشكل گیری آن است كه اززبان « اندرسون » بدین صورت تبیین شده است.

1-فضای حاكم برفردیاجامعه كه درواقع نوعی فضاشناسی ومحیط شناسی فردیاجامعه تلقی می شود.

2-چرخش یااستمرارروندها

3-روندهای هویتی همزمان وحتی همزمان گرائی های متفاوت.


چه كرده ایم؟

تكامل وپالایش الگوها وعناصرمعماری ایران دردوره های مختلف تاریخ، سبب شده این عناصرهویتی مستقل اززمان شده وشان تجریدی به خودگیرند. این مفاهیم والگوها، نبایدبه صورت مستقیم درمعرض خلاقیت فضائی قرارگرفته وبه اثرمعماری تبدیل شوند، بلكه بایددریك روندخلاقیت فكری ازیك مرحله تجریدی عبوركرده وبه یك بیان یاایده معمارانه بدل شوند.

درطول دوران معاصر، اندك معمارانی اثرآنهادارای چنین بیان معماری بوده است. عده كثیری یابه تقلید صرف ازگذشته پرداخته یااینكه این بیان معماری رابه صورت التقاطی باعناصرمدرن درهم آمیخته اند. متاسفانه درمعدودمواردی هم كه ارتباط شایسته ای بین معماری سنتی ومدرن برقرار گردیده، معماری بصورت تك بنادرآمده وقابلیت هویت بخشی خودراازدست داده است.

برای مثال برج آزادی تهران،علیرغم همه پتانسیل های مثبت برای شكل دهی به هویت محیط اطراف خود به صورت بنایی تشریفاتی درآمده وازقابلیت تبدیل طرح به یك مفصل درساختار فضایی شهرغفلت شده است.گوئی زمان درمجموعه آزادی متوقف شده است. نمادهای شهری ازمسجدگرفته تابازارومیدان جزوبخشی ازروح شهرمحسوب می شوندكه علاوه برهویت بخشی محیطهای شهری، ایجادكننده حس تعلق به مكان ونشانه ای ازوجودعقیده ای مشترك هستند. عدم شكل گیری عناصرلازم برای ارتباط دهی این نمادهابامعماری امروز، علاوه براحساس جدائی ازگذشته، سبب قطع تداوم روندهویتی معماری ایران گشته است.

علیرغم دغدغه همیشگی معماران ایران درجهت برقراری پیوند بامعماری گذشته وتامین تداوم آن، عمدتااین تلاشهاناموفق بوده كه صرفنظرازضعف مدیریت شهری، عدم انسجام لایه های فرهنگی عمده معماران می باشد. یافتن راه حلهایی برای آنچه كه معماری امروزایران راازمحتواومفاهیم عالی تهی كرده ودچاربحران هویت نموده، تنهاراه خروج ازبحران پیش آمده است.

عمده ترین مشكلات معماری امروزایران، نكات ذكرشده درذیل است:

- انقلاب اسلامی به عنوان حكومتی منحصربفرد، تجربه ایدئولوژیكی جدیدی می باشدكه درتكمیل زیرساختهای فرهنگی، كاستیهای زیادی به همراه داردكه پی ریزی مبانی فرهنگی متناسب باروح مكان وزمان، قابلیت انسجام بخشی به همه عرصه های فرهنگی رادارد.

- ضعف نظام مدیریت ونظارت درعرصه معماری وشهرسازی

- عدم تبیین الگوهای سنتی معماری ایران بصورت فرهنگ نامه ای مدون جهت استفاده درطرحهای معماری وشهرسازی

- استفاده نا مناسب ازفرهنگ های بومی واقلیمی وتكامل آن باروح زمان

- عدم شكل گیری موسسات غیردولتی منسجم درراستای مشاركت مردم جهت تصمیم گیری درمورد محیط زندگی خود.

- فرهنگ مصرفی جامعه ایران.

- عدم توجه به پتانسیل بافت های سنتی درجهت پیوندبامعماری امروز.

- رویكردهای تاریخ گرایانه بدون توجه صحیح به مولفه های معماری مدرن.

- لزوم توجه به رابطه بین معمار، اثرومخاطب به عنوان سه ركن اساسی معماری كه علاوه برشكل گیری یك معماری مناسب، سبب انسجام هویتی آنهانیزمی شود.

مواردفوق تنهاقسمتی ازحلقه های مفقوده معماری معاصر ایران می باشد. البته روندجهانی شدن نیزبرعوامل ذكرشده بی تاثیرنیست، چنانكه استوارت هال اعتقاددارد، منطق هویت به پایان خودرسیده ودرواقع جنبه های بزرگ هویت اجتماعی ازقبیل طبقه اجتماعی، ملیت، نژاد، جنسیت و... درمعرض شكست قرارگرفته است.اواعتقادداردفردتك مركزی گذشته تبدیل به یك فردچندمركزی گشته كه این تكثرمنشاضعیف شدن لایه های هویتی فردشده است.
"

به اشتراک بگذارید

Submit to DeliciousSubmit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

انواع عضویت
پنل کاربری