0

میراث معماری

"حفاظت از میراث معماری معاصر در موزه توس بیمناك یا امیدوار؟

 

 

 
حمیدرضا جیحانی كارشناس ارشد معماری
موزه توس قبل از تخریب

بنای جای گرفته در مجاور مقبره حكیم ابوالقاسم فردوسی كه امروز موزه توس نامیده می شود ، به واسطه ویژگی های معمارانه اش از زیباترین و بااهمیت ترین بناهای معماری معاصر ایرانی است.
این بنا از نظر ریخت شناسی، سبك شناسی، مكان قرار گیری و نیز كانسپت ها و مفاهیم شكل گیری و البته معماری به غایت ساختار گرایانه اش همچون نگینی در بستر معماری معاصر ایران می درخشد. بنای مذكور عطف نظر به دید وسیع و ژرف معمارش، در چارچوبی تندیس گرایانه و با نگرشی عمیق به معماری ایران طرح گردیده و به همین لحاظ ،ساختار گرایی ناب معماری ایرانی را به یاری طلبیده است.
در همین چارچوب معمار بنا كوشش كرده تا دست كم بخشی از ارزش های پایدار در معماری سرزمینش را در تركیب با آرزوها و آمال فراروی معماری ایرانی به بیان آورد.
هر چه هست این بنا كه به سبب ویژگی های ساختاری و نیز مفاهیم شكل دهنده اش به عنوان یكی از با ارزش ترین نمونه های معماری معاصر ایرانی قابل بررسی است و در دوره ای از اعتلای معماری معاصر ایران و با نگرش نو و بدیع به معماری گذشته طرح گردیده، از اولین آثار از این دست و بدون شك یكی از موفق ترین و ارزشمندترین آنها به حساب می آید.
بنای مذكور كه با رویكردی عمیق و دقیق به گذشته های معماری ایران شكل گرفته و شاید به همین دلیل و نیز گوشه چشمی كه معمار آن به تجارب معمارانه سده اخیر داشته و مصالح سخت و نمایان را در ظاهر بنا مورد استفاده قرار داده، تار و پودهای معماری ایرانی در آن به وضوح آشكار است.
طراح بنا اصولی همچون صداقت و صراحت معماری مدرن در عین  قرارگیری قدرتمندانه و تندیس وار آن بر روی زمین، سادگی و توجه عمیق به ساختار و لایه های درونی بنا و فضاهایی كه در پناه همان ساختار معمارانه شكل گرفته اند را مورد توجه ویژه قرار داده و به همین لحاظ، بنا را فاقد هر گونه اندود و تزیین طرح كرده و گویی خواسته است تا بنا، خود به كمال، رازها و رمزهای گفته و ناگفته را در شكل گیری شاعرانه خویش بنمایاند، هر فضایی كه در باغ به جای مانده از حكیمی در سخن برپا می گردد راهی جز تجسم شاعرانه، به نیكویی نتواند یافت. شاید در پی همین نگاه است كه بنا با همه ارزش هایی كه برایش می توان برشمرد، هرگز نخواسته تا نگاه ها را به سوی خود بكشاند و در حضور نجیبانه اش، نگاه مردمان را همچنان به سوی مقبره حكیم توس معطوف بگشاید.
بنای مذكور كه در پی نوسازی انجام یافته در باغ آرامگاه شاعر نامی ایران و در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به منظور چایخانه و استراحتگاه برای میهمانان باغ طراحی و ساخته شده،  در چند نوبت دستخوش تغییر و تحولات گردیده است. در اولین نوبت در دهه ۱۳۶۰ خورشیدی با تغییراتی كه بیشتر در درون بنا اتفاق افتاد، به موزه تبدیل گردید.
تغییر كاربری مذكور با وجود نیكویی عملكرد جدید، به دلیل مسدود كردن پنجره ها و روزن ها كه حس شفافیت بنا را القا می كردند و حذف دیوارهای داخلی بنا كه در ارتباط بصری و ساختاری با فضای كلی و كالبد بنا بوده اند، اولین آسیب های جدی را متوجه آن كرده و بنا را مخدوش نموده است.
این تغییرات نسبتاً  گسترده كه احتمالاً  به دلیل در نظر گرفتن بنا جهت كاربری جدید (موزه)  اعمال گردیده با توجه به ارزش های بنا، غیرقابل قبول، شتابزده و ناآگاهانه است، زیرا طراحی مجدد بنا برای كاربری موزه بی درك صحیح اثر، صورت پذیرفته و ناگفته پیداست كه دخالت در فضاهای ارزشمند و فاخر بی درك و آگاهی نسبت به ارزش های آنها كاری به غایت نادرست خواهد بود.
دومین مرحله تغییرات گسترده در بنا، برای گسترش آن و در سال ۱۳۸۰ خورشیدی با انجام تخریب های گسترده در بنا شروع شد.

هدف این تغییرات و دخالت ها، گسترش موزه از طریق انجام الحاقات و حذف بخشهای مهم از بنا كه تأثیر مستقیم در شكل گیری ساختاری و تندیس گرایانه اثر داشته اند بوده است.
كسانی كه به چنین اقدامی دست یازیده اند به هیچ عنوان به این نكته نیندیشیده اند كه توسعه و گسترش هر فضای معمارانه ای كه به سبب ویژگی ها و ارزش هایش «اثر» دانسته می شود بی توجه به همان ویژگی ها و نیز مفاهیم شكل گیری و ارزش های معمارانه اش، كاری بس اشتباه و بدفرجام است كه بی شك هر تندیسی كه برافراشته شده یا هر فضایی كه ساخته شد و هر نغمه ای كه نواخته شده آنگاه كه به مرز و آستانه «اثر» دست یافت به واسطه بی بدیل و یكتا بودنش و براساس روح و فلسفه حفاظت و نه صرفاً  قوانین حفاظتی تدوین شده، شایسته پاسداری و حفاظت و منزلت است و نمی توان شك داشت كه موزه توس اثری ارزشمند در خط سیر آن بخش از معماری معاصر ایرانی است كه نگاه خود را نه به دور دست ها كه به سرزمینش معطوف گردانیده است.
اگر «آلوارآلتو» معمار فقید فنلاندی  دیوارهای بتنی بناهایش را با تخته های نه چندان صیقلی قالب بندی می كرد تا در دوران جدید یاد و رنگ و بوی معماری چوبی زادگاهش را در خاطر مردمان تداعی كند و اگر نقش به جای مانده بر دیوارهای بتنی در بناهای معمار بزرگ ژاپنی «تادائو آندو» نشانی از كمینه گرایی و مینیمالیزم ذاتی در هنر،  اندیشه و فلسفه ژاپنی است.
در ورای دیوارهای بتنی آنچه سیحون در توس برپا داشته چیزی جز نمایاندن تجریدی معماری ایرانی نتوانیم یافت و البته دور از ذهن نخواهد بود اگر به دنبال آنیم كه فخر و مباهات گذشته را در معماری بازیابیم و یا دست كم به آن نیم نگاهی بیندازیم و اگر می خواهیم از بی هویتی امروز معماری مان آسوده شویم و اگر گفته های اساتیدمان، همچون مرحوم پیرنیا را كه مدام در گوشمان می خواند كه از ظواهر بگذرید، معنا را ببینید كه بیش از ظواهر، رشته معنا و مفهوم در معماری ایرانی گسسته شده و هم آنگاه كه امیدوارانه اما با اندوه می گفت كه این رشته گسسته را گرهی باید زد، به خاطر آوریم، چندان از نظر دور نخواهد بود اگر بپنداریم كه بنای مورد نظرمان در توس، دست كم تجربه ای با ارزش به امید پیوند دوباره آن رشته گسسته بوده است كه معمارش سودای این گره و این رشته را بسیار در سر پرورانده است.
آنچه در موزه توس اتفاق افتاده است قصه دیروز و امروز ما است. بسیار آثار فاخرمان را به یاد داریم كه در پی تنگ نظری ها و سهل انگاری ها،  جز یادی از آنها برایمان باقی نمانده است و گاه در برخی آثارمان می بینیم كه جدای از ارزش های معمارانه شان نشان مروت در آن عیان است و حرمت عمل گذشتگان.
نمی دانم كه ما امروز، بیشتر وارث كدام تفكریم،  آن تفكری كه آثارمان را به فنا می داد و یا دست كم در این فنا شدن ها فریادی برنمی آورد كه حاصلش را در شیراز و اصفهان و تهران و قزوین بسیار توانیم یافت و یا آن تفكری كه جز این بود و مدارا داشت و ارزش ها را پاس می داشت و حرمت ها را نگاه می داشت كه به وضوح در مسجد جامع اصفهان و بازار كرمان و مدرسه خرگرد خراسان و باغ فین كاشان نمایان است.
نگران اعمال امروزم كه از دیروز ، نه بیاموزد و نه درس بگیرد و نمی دانم كه در سرگشتگی میان این دو تفكر بیمناك باشیم یا امیدوار؛ امیدوار به آنكه آن رشته و آن سررشته را بیابیم و بیمناك از آنكه اگر حرمت ها را شكستیم و از مروت به كنار نشستیم، آیا برای دنیای معمارانه مان فردایی هس

منبع‌:‌  شماره ۳۱۵۴روزنامه همشهری

برچسب ها:

به اشتراک بگذارید

Submit to DeliciousSubmit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

انواع عضویت
پنل کاربری