0

مهندس علی باقرزاده

درمجموع سعی شده است به طور جامع به معرفی و مقایسه معماری زیگورات چـغازنبیل با نمونه های مشابــه در بین النهرین پرداخته شود. در مورد فلسفه پیدایش زیگورات ها در ایران و بین النهرین توضیحاتی داده شده اسـت که زیگورات چه نوع بنایی است و هـدف از ساخـت ایـن نوع ساختمانها یـا معابد چیـست.

 مقدمه

درمجموع سعی كردیم  به طور جامع به معرفی و مقایسه معماری زیگورات چـغازنبیل با نمونه های مشابــه در بین النهرین  بپردازیم. در مورد فلسفه پیدایش زیگورات ها در ایران و بین النهرین توضیحاتی داده شده اسـت که زیگورات چه نوع بنایی است و هـدف از ساخـت ایـن نوع ساختمانها یـا معابد چیـست . چغازنبیل در دوره عیلام میـانی در قرن 13 قبل از میلاد ، توسط اونتاش گال در شهر دور اونتاش ساخـته شـده اسـت . دور اونتاش یک شهر مذهبی اسـت و در دوره شکوفـایی و تـولد دوباره عـیلامی ساخته شده است و قبل از پایان یافتن سلسله خاندان پادشاهی تحـت ضـربات دشمـن رنـگ میبازد. در ایـن مجـموعه بـه مـعـرفی بـناهای داخل حـصارهای چغازنبیل و معماری آنها و مواد ومصالح به کار رفته ونوع ساختار چغازنبیل میپردازیم.و همچنین چند نمونه از زیگوراتهای بین النهرین معرفی شـده ،كه در مـورد نـوع ساخـتار انهـا وطبـقات ومـواد مصـالح و پلـکانهای بناها میدهیم.

014

فلسفه بیدایش زیگورات
در میان معابد و بناهای دنیای باستان، زیگورات ها یكی از شگفت انگیزترین آثار بر جای مانده هستند كه در منطقه میان رودان یا بین النهرین و همچنین در داخل ایران امروزی قرار گرفته اند. عظمت این ساختمان ها و ساختار معماری آنها، همیشه برای انسان امروزی عجیب و رمز آلود بوده است. فلسفه پیدایش زیگور ریشه واژه زیگورات به واژه ی «زیقوره» در زبان الكدی، یكی از زبانهای بین النهرین باز می گردد و به معنای بلند و بر افراشته ساختن است. زیگوراتها ساختمان و معابد پلكانی شكل هستند كه مانند هرم، هر طبقه ی بالایی نسبت به طبقه پایین تر خود مساحت كمتری دارد. برروی هر وجه این هرم های بزرگ، پله هایی برای رسیدن به آخرین طبقه وجود دارد.در اخرین طبقه بعضی از زیگوارتها، ساختمان مكعبی شكل وجود داشته كه احتمالاً محل برگزاری نیایش بوده است. حدس و گمان های مختلفی در مورد فلسفه وجودی این معابد عظیم وجود دارد. رایج ترین تصور در مورد زیگورات آن استكه این معابد در حقیقت پلكانی بزرگ برای رسیدن به خدا یا خدایان مورد پرستش مردمان آن شهر بوده اند پله ای در ابعاد غیر قابل تصور كه از یك سو انسان از آن بالا می رفته و از سوی دیگر خدا از آن پایین می آمده تا در اخرین طبقه و آنجایی كه معبد قرار داشته انسان و خدا یكدیگر را ملاقات كند. با این حال زیگورات محلی برای نیایش های عمومی نبوده بلكه خانه ای برای خدایان بوده است و معمولاً افراد مانند كاهن ها یا پادشاه می توانستند از آن صعود كنند.زیگورات ها ساختمانهای توپر آجری و خشتی هستند و درون خالی نیستند بلكه هر طبقه تا پایین و روی زمین ادامه دارد. در شهرهای میان رودان ، زیگورات بزرگترین و مشخص ترین ساختمان آن شهر بوده است. ارتفاع بعضی از این ساختمانها به پیش از چهل متر نیز می رسیده است. معمولاً این معابد در میان سایر معابد و ساختمانهای مقدس دیگر ساخته می شدند و یك مجموعه به هم پیوسته را تشكیل می دادند. دلتنگی های قومی برای كوه های شرق حدسیات دیگری نیز در مورد زیگورات مطرح است. برخی بر این باورند كه ساختمان این كوه های عظیم خشتی در دشت های جنوب ایران و منطقه میان رودهای دجله و فرات، كه منطقه ای است بدون پستی و بلندی، یاد آور كوه های سر به فلك كشیده فلات ایران است.
شاید سازندگان زیگورات ها، دلتنگی و یا خاطره قومی خود را از كوه های مقدس داخل فلات ایران كه می توانستند خاستگاه و سرزمین اصلی آنان باشد، با ساختن این قطعه های بلند آجری نشان داده اند. هر چه كه هست، زیگورات نشان دهنده محترم و مقدس بودن ارتفاع و بلندی در ذهن سازندگان آن است. نخستین نمونه های شناخته زیگورات را مربوط به پنج هزار پیش می دانند. یكی از قدیمی ترین زیگورات كشف شده، زیگورات شهر اور  در بین النهرین است. در حدود 30 زیگورات در منطقه میان رودان و فلات ایران شناسایی شده است. از این میان برخی از آنها را قطعیت زیگورات می دانند و برخی دیگر از روی متون ادبی، مذهبی و تاریخی بر جای مانده یه حدس و گمان شناسایی می كنند، چهار زیگورات در ایران وجود دارد: زیگورات سیلك كاشان زیگورات چغازنبیل و و زیگورات ده نو و جیرفت . زیگورات چغازنبیل بزرگترین معبد بر جای مانده از این گونه است

تاریخچه و موقعیت عیلامیان :
بخشی از ساكنان بومی فلات ایران برای نخستین بار از اواخر هزاره چهارم قبل از میلاد در جلگه های بین زاگرس و شرق بین النهرین در دشتهای رسوبی خوزستان كه یكی از كهن ترین مناطق فرهنگی ایران است و سرزمین خدایان لقب گرفته بود، قدیمی ترین سیستم حكومتی را ابداع كردند و امپراطوری عظیم عیلام را بوجود اوردند، این مردمان شهرهای قدیمی جهان را پایه ریزی كردند و قدیمی ترین پایتختهای جهان را بنیان گذاردند. عیلامیان در جنوب و جنوب غرب ایران یكی از اقوام متمدن تر نسبت به بقیه اقوام ایرانی بودند. علاوه بر شوش سایر پایتخت های عیلامیان كه در كتیبه ها ثبت شده است عبارتند از:‌ایلات «اوان» در شمال غرب شوش كه احتمالاً شوشتر امروزی بوده است، از حدود 2700 ق م . تا 2200 ق م می باشد. ایالت «سیماش» در شمال شرقی دشت خوزستان كه احتمالاً خرم آباد امروزی است. ایالت «انزان» در شرق و جنوب شرقی دشت خوزستان كه احتمالاً فارس امروزی است. بقایای این شهرها نمونه های بارز شهرسازی و نخستین شهرهای سازمان یافته دنیا هستند. از وقایع بسیار مهم دوران عیلامیان اختراع خط میخی ایلامی كه در اواخر هزاره چهارم ق م به صورت گل نوشته و آجر كتیبه دار و یا اشیا دیگر بخشی از میراث مكتوب ما را تشكیل می دهند. عیلامیان تنها قومی بودند كه از خط استفاده می كردند، خط آنان خط «عیلام مقدم» و یا «پرتو عیلامای» است.

چگونگی بنای شهر دور انتاش یا چغارنبیل
پشته وسیعی پیش از 30 متر از رودخانه آب «دز» یكی از شعبات رود كارون را از مسیر مستقیم خارج و به آن قوس می داد توسط شاه عیلام اونتاش گال انتخاب شد تا در آن شهر مذهبی بنیان نهاده شود. این شهر دور انتاشی نامیده شد كه چنین نامی برگرفته از نام بنیانگذار آن بود. پشته ای كه انتخاب شده بود قبلاً خالی از سكنه و ناحیه بكری بود و فقط در دوره كوتاهی از هزاره چهارم قبل از میلاد مسكونی بوده است. انتاش گال شاه مهمترین بنای شهر دور انتاش یعنی معبد یا زیگورات چغازنبیل را برای خدای اینشوشیناك بنا نهاد این برج مقدس برای آنها نمایش از خط ارتباطی بین زمین و آسمان را ارائه می كرد. اگر فرضیه سلطنت 20 ساله (1245-1265) كه به انتاش گال نسبت داده می شود صحیح باشد، عملیات ساختمانی دور انتاش دقیقاً بلافاصله پس از به قدرت رسیدن این شاهزاده بوده و قطعاً در طول تمام این دوره 20 ساله روی این شهر كار شده، ولی عملیات ساختمانی ایـن بـنا و شـهرك هـرگز به پـایـان نـرسیده است. پـس از مرگ انتاش گال هیچ یك از شاهانی كه بر عیلام حكومت مـی كــردنـد وابستـگـی چندانی از خود به شهر دور انتاش نشان نداند و این شهر مقدس به صورتی آرام قرن ها به موجودیت خود ادامه می دهد تا اینكه با حمله و تهاجم آشوریها به این شهرك و فتح آن در سال 640 ق م این شهر متروك می شود سالنامه های آشو بنیپال كه به ذكر هشتمین لشكركشی می پردازد، تصویر این خرابی و انهدام را كه سربازان آشوری به این شهر وارد كردند را در ذهن زنده می كند

معرفی چغازنبیل:
در طی حفاریهای به عمل آمده شهری كه در آن چغازنبیل پیدا شده وسعتی بالغ بر 4 كیلومتر مربع داشت و در 42 كیلومتری جنوب شرقی شهر شوش واقع شده است. بلندی آغازین آن 52 متر و 5 طبقه بوده است. امروزه ارتفاع آن 25 متر و تنها 2 طبقه و نیم از آن باقی مانده است.

بناهای مهم چغازنبیل:
حصار اول: این حصار در برگیرنده زیگورات و معابد و بنای نیایشگاه است كه در آن 6 دروازه وجود دارد و از طریق همین دروازه ها زائران به محوطه معبد وارد می شدند. این حصار دارای ناودان هایی است كه وظیفه دفع آب را بر عهده داشتند. مصالح به كار رفته در حصار اول خشت و گل كوبیده هستند. به این حصار «تمنوس» می گفته اند.
حصار دوم: حصاری است كه حصار اول و بخشی از بناهای تاریخی چغازنبیل را در بر گرفته است.
حصار سوم: حصار سوم چغازنبیل نشانگر محدوده شهر بوده است و حصار اول و دوم و مجموعه بناهای چغازنبیل را در بر گرفته است. مصالح به كار گرفته شده در ساخت این حصار عموماً خشتی هستند.
 

بناهای داخل حصار اول:
معبد چهار گوش غربی:
 هر یك از اضلاع این معبد 17 متر است و هر یك از چهار زاویه آن همچون زیگورات در جهت یكی از جهات اربعه قرار دارد. ورودی این معبد در شمال شرقی آن تعبیه شده است، سقف اتاق ها در این معبد با خشت خام بصورت طاق هلالی است.
معبد چهار گوش جنوب شرقی:
هر یك از اضلاع این معبد كه زوایای آن به طرف جهات اربعه است 18 متر بوده است. هر وجه آن دارای پیش آمدگی ها و پس رفتگی هایی بوده كه هر وجه آن، تشكیل دو ستون بزرگ چهار گوش 50/4 متری و یك ستون مركزی را می داده كه همه اینها 30 سانتیمتر برجستگی داشتند. نقطه این معبد شامل حیاطی است كه در زاویه غربی بنا قرار گرفته است، اتاق های این معبد همانند معبد چهار گوش غربی در دو ضلع آن قرار گرفته است و همه آنها به این حیاط وابسته اند، ورودی آن در روی وجه جنوب شرقی قرار گرفته و بر دالان كوچكی به ابعاد 50/2 در 50/3 باز می شود. نقشه این معبد خیلی شبیه به معبد غربی است. با این تفاوت كه ورودی آن به جای اینكه به طرف شمال شرقی باز شود در ضلع جنوب شرقی قرار دارد.

معبد الهه اینشوشیناك:
در بخش شرقی جنوب شرقی، معبد كه به الهه اینشوشیناك هدیه شده وجود دارد. این معبد دارای 5 اتاق است كه همگی آنها در یك ردیف قرار داشته اند. در مدخل ورودی معبد، یك سر در هلالی به شعاع 5/72 سانتیمتر كه مصالح آن از خشت و ملات گچ است. در زیر اتاق ورودی دروازه معبد كه به «دروازه مجلل» معروف می باشد، آجر نوشته هایی دیده می شود. این آجر نوشته ها در هر دو سمت دروازه وجود دارند. معبد اینشوشیناك دارای برخی از سالمترین و بهترین كلون ها و لوله های در و همچنین پاشنه های سنگی است.
مجموعه معابد شمال غربی:
از بین تمام نیایشگاه های پیدا شده در دور انتاش فقط 3 نیایشگاه جای ویژه ای را كه نسبت به سایر جاها ممتاز بوده اشغال كرده اند. این مجموعه در مجاورت حصار درونی در جبهه شمال غربی زیگورات قرار دارند. دو نیایشگاه برای ایشنی كاراپ وكی ری دیشا كه مستقیماً به صحن شمال غربی باز می شوند و نیایشگاه سوم كه برای خدای (گال) ساخته شده در نزدیك دروازه شمالی دیوار حصار قرار دارد.

دروازه ارابه ها:
این دروازه در گوشه جنوبی حصار اول واقع شده است. عرض دروازه در حدد 40/2 متر می باشد، و كف پوشی از سنگ بر روی سطح دروازه دیده می شود. درز این كف پوش سنگی را با ملات قیر معدنی پر كرده اند. بر روی این سنگ فرش آثاری شبیه به آثار چرخ گاری دیده می شود و به همین دلیل این دروازه به نام دروازه ارابه ها مشهور شده است. چهار پایان را برای قربانی كردن در معابد از این دروازه وارد می كردند.
دروازه شاهی:
دروازه شاهی بزرگترین و عریض ترین دروازه است كه در دیوار حصارهای اطراف حصار زیگورات تعبیه شده است. در اینجا كلون های سنگی مشابهی بسته می شده كه توسط بست های فلزی به درچوبی متصل بودند. در درون این دروازه 2 عدد تنگ سفالی پیدا شده كه حالت و شكل آنها متاخرتر بوده و می توانستند مربوط به زمان فتح شهر توسط آشوری ها بوده باشد. دو قطعه از مجسمه های كوچك الهه عریان، قطعه ای از سفال رنگی، نصف مهر استوانه از جنس خمیر شیشه و یك قطعه كوچك مفرغ پایان پخش این مجموعه هستند.

دروازه شمال شرقی:
این دروازه بزرگترین و مهمترین دروازه تمنوس و متكی به چهار برج می باشد دو برج در خارج و دو برج دیگر در داخل حصار است. این دروازه در 265 متری زاویه شمالی تمنوس در دیوار شمال شرقی باز می شد.دو برج درونی آن از دیوار حصار 8/10 متر پیش آمدگی داشتند، كه پهنای هر كدام از آنها در هر طرف زیگورات 6/60 متر و محدود به گذرگاهی به شكل مربع می شدند. تمام كف دروازه با آجرهای شكسته ای كه هنوز هم لكه هایی از آنها باقی مانده خشك شده بود، همچنین كفسازی عریضی از آجر شكسته در مقابل دروازه، در تمنوس گسترده شده بود.

 جبهه شمال شرقی:
این جبهه بیشترین میزان تخریب را دارد. عمود بر دروازه جبهه، مسیری كفسازی شده كه تا دروازه شمال شرقی ادامه دارد. در جلوی این جبهه معبدی یافت نشده است. پلكان دروازه شمال شرقی به عرض 55/4 متر ورودی سراسری خارجی این دروازه را تشكیل می دهد ارتفاع هر یك از پله ها در حدود 29 سانتیمتر و پوشیده از كف سازی سنگی بوده اند. در ورودی در حدود 5/1 متر پهنا دارد. در جلوی این در ورودی لولا و كلون سنگی یافت شده اند. از مهمترین یافته های این جبه پیدا كردن قطعات متعددی از یك حیوان به صورت برجستگی های مدور و از جنس سفال لعابدار بود كه جمع آوری و مرمت مشخص شد كه مجسمه یك گاو نر نسبتاً بزرگ است. این حیوان حكم یك نگهبان دروازه را برای زیگورات چغازنبیل داشته است.

جبهه جنوب شرقی:
این جبهه به وسیله یك راه كف سازی شده به دروازه شاهی متصل شده است كه در انتهای آن و در برابر دروازه جنوب شرقی دو ردیف سكو به موازات هم دیده می شود. این سكوها مخصوص دادن هدایای پیش كشی بوده است.
جبهه شمال غربی:
این جبهه از زیگورات، در مجموع بیشترین باز سازی را داشته است. در روبروی آن مجموعه معابد شمال غرب قرار دارند، كه شامل 3 معبد بسیار مهم (گال، ایشه نی كاراپ، كریویشا) می باشند در سمت غربی این جبهه مسیر كفسازی شده وجود دارد كه تا دروازه غربی ادامه دارد و از آن جا به معابد چهار گوش غربی متصل می شود. دروازه شمال غربی شامل شامل پلكانی به عرض 60/4 بوده است كه از طریق آن به سر سرای خارجی این در می رسیدند. این پلكان شامل 10 پله می باشد كه ارتفاع سر پله تقریباً 20 سانتیمتر است. در جلوی این پلكان یك پاشنه سنگی در دهانۀ در دیده می شود و در طرف راست ورودی اتاق رواق مانندی وجود دارد كه ابعاد آن 7 متر در 60/2 متر است.

جبهه جنوب غربی:
جبهه جنوب غربی از سالمترین جبهه های باقی مانده در زیگورات چغازنبیل است، این جبهه به وسیله سه راه كف سازی شده به نیایشگاههای سه گانه متصل می شود در این جبهه سكویی وجود دارد كه از آن به عنوان سكوی قربانگاه و نیز ساعت آفتابی استفاده می شده است.

بناهای داخل حصار دوم:
معابد هیش میتیك و رو هوراتیو :       
این معبد كه وف دو الهه است در 111/50 متری شمال غربی دروازه بزرگ، شمال شرقی تمنوس و در 140 متری زاویه شمالی این محوطه مقدس قرار گرفته بود. حلول این معبد 50/47 و عرض 56/23 متر است. دیوار شمال شرقی آن به موازات حصار تمنوس امتداد می یابد و با فاصله منظم 13 متر از آن فاصله دارد. ورودی معبد در نزدیكی زاویه جنوبی و در نمای جنوب غربی آن قرار داشت. این معبد وقف دو الهه مذكر به نام های هیش میتیك و رو هواراتیو بوده است. در این معبد 21 آجر كتیبه دار یافت شد كه نام این دو خدای باستانی را بر خود داشتند

دروازه شمال شرقی:
این دروازه در روبروی دروازه شمال شرقی اول قرار دارد. میزان تخریب در این دروازه نسبتاً زیاد است از طرفی جبهه جنوب شرقی زیگورات متصل شده است و از طرف دیگر تا جبهه شمال غربی و نزدیك معبد گال امتداد دارد. در درون این دروازه و در سمت شرقی آن یك پلكان یافت شده است.
دروازه شوش:
در دیوار جنوب غربی دروازه ای شناخته شد كه به دروازه شوش معروف است این دروازه در 180 متری زاویه جنوب غربی حصار تمنوس قرار دارد. عرض كلی آن به 5/17 متر می رسیده و قریباً هم عرض دروازه شمال شرقی بوده است. چهار برج به آن تكیه زده بودند كه این چهار برج گذرگاهی را بوجود می اورند كه نسبتاً باریك بود. این گذرگاه باریك نشان می دهد كه از این دروازه فقط عده معدودی گذر می كرده اند و وارد تمنوس می شده اند و محققاً تعداد این وارد شوندگان خیلی كمتر از انبوه مردمی بوده است كه از دروازه شمال شرقی وارد تمنوس می شده اند. تمام كف این دروازه با خشت شكسته فرش شده بود. زمین بیرون این دروازه را با سنگریزه فرش كرده بودند. از این دروازه راهی كفسازی شده شروع می شد كه این راه پس از امتداد در كنار معبد چهار گوشه غربی به دروازه غربی در حصار داخلی می رسیده است و در نتیجه دروازه شوش را به دروازه غربی حصار داخلی متصل می كرده است.

دروازه مسدود شده:
در 163متری زاویه شرقی و 81 متری گذرگاه شاهی قرار دارد. این دروازه از نظر معماری و ابعاد، نسبتاً ساده و مقعر بود و به نظر می رسد كه تمام این دروازه را مسدود كردند دلیل چنین حذفی روشن نیست، اما می تواند نشان دهنده این موضوع باشد كه سلسله جدید شاهان حركت دسته جمعی بطرف دور اونتاش را كنار گذاشته بوده اند. برجهای خارجی این دروازه بر روی وجه بیرونی دیوار حصار یك برجستگی به عمق 3/30 متر و عرض 4/10متر بوجود آورده بودند كه بین آنها فضایی بطول 30/3 متر در یك متر باقی مانده بود. از اینجا گذرگاهی بطول 3/50 متر و عرض 1/50 شروع می شد كه این راه به سه قسمت مركزی دروازه كه فقط دری كه یك لنگه داشته است منتهی می كند.
گذرگاه شاهی:
در دیوار جنوب شرقی دروازه دیگری شناسایی شده كه به گذرگاه شاهی معروف است. موقعیت راهی كفسازی شده كه از دروازه شاهی حصار صحن ها شروع و به گذرگاه واقع در دیوار حصار تمنوس منتهی می شود، موجب گردید كه چنین نامی را روی آن بگذارند. قسمت مركزی این دروازه بطول 5/50 متر و عرض 3/10 متر با كفسازی زیبایی از آجرهای سالم پوشیده شده بود، كه در امتداد طول دیوار جنوب غربی اش سكوئی به عرض 2 آجر وجود داشته است. این دروازه، تنها دروازه ای است كه پلكانی خم شده به شكل آرنج در آن وجود داشته است. همین پلكان صعود به بالای برجها و دیوار حصار آسانتر می نمود.

برج نور كیپرات:
این برج كه پیش آمدگی آن بطرف بیرون است، دروسط دیوار جنوب شرقی در 28/50 متری جنوب گذرگاه شاهی قرار دارد. این برج به عرض 8/15 و پیش آمدگی 5/20 متر كه علی الظاهر بعداً به ساختمان دیوار تمنوس افزوده شده است پر بود و اثری از پلكان در آن دیده نمی شود. در ساخت این برج از آجر استفاده شده است.
مجموعه غربی:
دیوارهای پیدا شده در این مجموعه از آجر شكسته ساخته شده بودند. ضخامت این دیوارها بسیار كم بوده است. به نظر می رسد كه بنا بدون در نظر گرفتن نقشه ای دقیق ساخته شده است. دیوارها ناگهان شروع و ناگهان نیز بدون دنباله رها شده بودند. حیاط ها پشت سر هم بودند و اجاق ها بدون آنكه در سر پناهی باشد، نشانگر یك آشپزخانه ابتدایی بودند. در این محل سكونت كارگران ساخته شده است. یكی از دلایل آن این است كه شواهدی یافت شده كه نشان می دهند كه شناخت آن به زمانی می رسد كه شهر كاملاً در حال ساخت ساز بوده است.

مجموعه شمال غربی:
این مجموعه به هنگام از زیر خاك در آوردن دیوار شمال غربی حصار تمنوس كه تقریباً در تمام طولش از یك خط سیستم پیروی می كند، كشف شد. تاریخ آن به زمانی می رسد كه شهر در حال ساخته شدن بوده است. اكثر مجموعه با دیوارهایی از آجر شكسته ساخته شده بوده است. دیوارهایی كه سه حیاط و دو اتاق ساخته شده به درازا را محاطه می كردند. در درون این مجموعه محوطه محصوری پیدا شده كه دیواره آن از خشت خام درست شده بود. در این محوطه گذرگاه عریضی وجود دارد، كه به طرف حصار تمنوس می رود. در این گذرگاه آثاری از یك ناودان و دو سكوی خشتی وجود دارد.
مجموعه شرقی:
این مجموعه درضلع شرقی حصار اول (تمنوس) واقع شده است متشكل از چهار نیایشگاه بصورت فشرده بطول 90 متر و عرض 35 متر می باشد. نمای تمام این نیایشگاه كه بطرف جنوب غربی چرخیده، رو به گذرگاه شاهی است. این مجموعه توسط راهی كفسازی شده كه فقط قسمتهای ناچیزی از آن باقی مانده است كه به گذرگاه شاه متصل می شده.

زاویه شمالی تمنوس:
در این بخش 9 مورد كفسازی شده یا آجر شكسته از زیر خاك پیدا شده كه همه به موازات همدیگر بودند. طول این كفسازی ها به 30 متر می رسید و عرض هر یك از آنها بطور متوسط 50/4 متر بود. در این منطقه هم چنین مصالح ساختمانی و اتاق های نیمه تمامی یافت شد كه نشان از یك عملیات ساختمانی نیمه تمام بود. یافته شدن مصالح بنایی و نیز سه نواری كه یكی از انها پر از قیر معدنی و یكی دیگر مملو از گچ بود صحت این فرضیه را تأیید كرد. در كنار این مصالح دو حلقه چاه كشف شد كه با توجه به آب شور و غیر قابل شرب این چاه ها گمان می رود از آنها برای عملیات ساختمانی استفاده می كردند.
بناهای دیگر چغازنبیل:
ورودی شاهی:
 این ورودی مجلل كه در دیوار حصار خارجی شهر در ضلع جنوب شرقی نزدیك به كاخ شماره 3 باز شده بود از 3 قسمت تشكیل می گردید.

الف: دروازه بزرگ:
اسم این مجموعه از آجرهای كتیبه داری ناشی می شوند كه هنگام آزادسازی این مجموعه پیدا شدند. دروازه بزرگ به عرض 90/4 متر به دو عدد برج تكیه داشت كه از طرف خارج 10 متر و از طرف داخل یعنی طرف حیاط 50/4 متر پیش آمدگی داشتند. دروازه شاهی بزرگترین و عریض ترین دروازه ای بود كه در دیوار حصارهای اطراف زیگورات تعبیه شده است در اینجا كلون های سنگی مشابهی بسته می شده كه توسط بست های فلزی به در چوبی مستقل بوده اند. در درون این دروازه 2 عدد تنگ سفالی پیدا شده كه حال و شكل آنها متاخرتر بوده و می توانسته به زمان فتح شهر توسعه آشوریها بوده باشد.
ب حیاط بزرگ:
زوایای این حیاط به طول و عرض 64 در 30/62 متر می باشند. كه این زوایا به طرف جهات اربعه می باشد و طول آن جهت جنوبی به شمالی و شمالی به غربی را نشان می دهد. پیاده روئی از آجر شكسته به عرض 70/2 در حاشیه درونی آن وجود داشت. در ضلع جنوب غربی و در تمام طول حیاط 2 ردیف از اتاق ها دیده می شد كه بین آنها و دیوار حصار بن بستی به عرض 80/3 وجود داشت كه آبهای حیاط از آنجا جاری می شدند. دیوارهای این 2 ردیف اتاق ها 10/2 ضخامت و عرض هر یك از این اتاق ها 15/3 متر بود. در 50/6 متری ضلع باریك بنا در طول حصار تنبوشه ای سفالین به قطر 15 سانتیمتر از زیر دیوار میانی می گذشت و آب اتاق درونی را به طرف اتاق بیرونی هدایت می كرد. كانال كوچكی از اتاق ردیف خارجی عبور می كرد و پس از گذشتن از زیر دیوار در درون تنبوشه ای دیگر اب را به بیرون بعضی جنوب غربی می ریخت. روی ضلع شمال شرقی حیاط فقط یك ردیف اتاق وجود داشت. عرض این اتاق ها 80/3 متر بوده و ضخامت دیوارها در طرف حیاط 10/2 و در طرف خارجی 50/1 متر بوده است.

ج دروازه شاه:
دروازه شاه كه مقابل دروازه بزرگ قرار داشت، فقط یك درگاهی داشت كه با دو لنگه در بسته می شد. كف این دروازه با خشت خام فرش شده بود و روی آنرا با سنگفرشی تخت پوشانده بودند در اینجا پلكانی به عرض 70 سانتیمتر امكان دسترسی به پشت بام را فراهم می كرد. گذرگاهی به عرض 4 متر ارتباط بین این حیاط و این دو اتاق به طول 30/19 متر و عرض 15/3 متر را تأمین می كردند. در جریان آزاد سازی ورودی شاهی و در سه محل مختلف خمره هایی پیدا شدند كه در وجه خارجی دیوار كار گذاشته شده بودند. این خمره ها بقایای اطفال سن پایین را در برداشته كه آنجا هم آهكی شده بودند.

كاخ آرامگاه ها:
در ضلع جنوب شرقی دور اونتاش و در نزدیكی حصار سوم، مجموعه بناهایی بدست آمد كه بر اساس یافته های باستان شناس این منطقه به محوطه شاهی شهرت یافته است. كاخ آرامگاه ها در این محوطه قرار دارد. این نام را به دلیل وجود پنج مقبره زیر زمینی سرداب مانند در این كاخ، بر آن گذاشته اند. این مقابر آرامگاه ها و مقابر پادشاهان و شاهزادگان عیلامی است. در حین حفاری لایه ای از چوب و پودر شن در آن بدست آمد كه احتمال را به وجود می اورد كه در زمان گذشته از این مواد به عنوان یك سقف چوبی استفاده می كردند. علاوه بر این اثار تزئینات شیشه ای و گل میخ های لعابدار در كاخ بدست آمده است.

نیایشگاه نوسوكو:
در 180 متری جنوب كاخ زیرزمین در محله سكونتی شاهی بازمانده های یك بنای شگفت انگیز به شكل حرف تی(  ) برگشته دیده می شود. این كاخ كه زوایای آن بطرف جهات اربعه و بطور حلولی در جهت شمال شرقی و جنوب غربی قرار دارد. این بنا دارای 47 متر طول و در وسیعترین قسمت عرضی خود 50/29 متر عرض دارد ورودی آن به عرض 15/5 متر در ضلع شمال شرقی قرار داشت و به دالان بزرگی باز می شده كه خط افقی تی ( ) برگشته را تشكیل می داده است. این دالان به طول 22 متر و عرض 50/6 توسط دری كه رو در روی نیایشگاه قرار داشت و هم عرض نیز بود به تالار بزرگ مستطیل شكلی باز می شد كه كالبد طولی نیایشگاه را تشكیل می داد.
تاسیسات آبرسانی
چسبیده به حصار خارجی رو به جبهه شمال غربی زیگورات، تاسیساتی متشكل از یك مخزن در خارج دیوار و یك حوض واقع در درون حصار وجود داشته و شبكه ارتباطی آنها یك سیستم متشكل از نهرهای كوچك بوده است آب ذخیره شده در مخزن از طریق همین سیستم وارد حوض كوچك می شده و ساكنان دور اونتاش آب مصرفی خود را از این حوض بیرون می كشیدند.
مخزن آب دارای 70/10 متر طول 25/7 متر عرض و 35/4 متر عمق دارد. لذا ظرفیت آن در حدود 350 متر مكعب بوده است. كف آن با آجرهای سالم فرش شده بود. این آجرها با ملات گچ به هم پیوند داده می شد كه استحكام ویژه ای داشت. دو دیوار جانبی آن با آجر و گچ ساخته شده بود. این دیوارها منتهی به دیوار انتهائی مخزن می شدند كه از حجم طبیعی خاك آن را به وجود می اوردند. چهارمین دیواره مخزن كه در طرف دیوار شهر قرار داشت. با‌ آجرهای سالم و گچ ساخته شده است.

مصالح چغازنبیل :
در ساخت این شهرك مطابق معماری عیلامیان از خشت استفاده و از آجر نیز به عنوان روكشی برای سطح خشتی استفاده شده است. آجر لعابدار و میله های شیشه ای از دیگر عناصر به كار رفته در این شهرك است. فلزاتی مثل طلا و مفرغ و قیر بعنوان ماده كلاف كشی مورد استفاده بوده است.
زیگورات عملاً با 3 نوع خشت ساخته شده است.
1- خشت خام 2- خشت پخته (آجر) 3- خشت نوع سوم كه عبارت است از خشتهای خاصی كه با خشت پخته كوبیده یا شكسته مخلوط شده است كه همین امر موجب شده تا مقاومت این نوع خشت پیش از خشتی باشد كه فقط از گل خام درست شده و در زیر آفتاب خشك شده است.
ناودانهای زیگورات:
به دلیل قرارگیری این شهرك و این محوطه مقدس در منطقه بارش بارانهای فصلی شدید، ناودانهایی در زیگورات برای در امان ماندن این بنا ساخته شده است. در هر ضلع در طبقه اول 5 ناودان وجود دارد. در طبقه دوم سوم چهارم در هر طبقه 8 ناودان وجود دارد و در تمام ساختمان یك زیگورات 44 ناودان وجود دارد. انتهای این ناودانها را به صورت پله پله می ساختند تا امكان فرسایش آجرها در اثر سقوط و ریزش عمودی آب را بگیرد.

اتاق های زیگورات:
اتاقها در زبیگورات به دو دسته پلكان دار و بدون پلكان تقسیم می شوند. 2 مورد مصرف جداگانه را می توان برای اتاق های پلكان دار و بدون پلكان در نظر گرفت. در مورد اتاقهای پلكان دار با توجه به اشیائی كه در آنجا بدست آمده است می توان آنها را یك نوع انبار به حساب آورد كه اغلب هدایای متعلق به خدایان بودند در آنجا نگهداری می شده است. چنانچه از یكی از این اتاق ها 223 گل میخ و میخ از جنس سفال لعابدار با نقوش گوناگون بدست امده كه بعضی از انها مزین به مهرهای شیشه ای بوده. در مورد اتاق های بدون پلكان وضع به گونه ای دیگر است.اولا می توان این گونه تصور كرد كه چون از این اتاق ها اشیایی بدست نیامده مسلما به عنوان انبار كاربردی نداشتند و شاید این مكانها محلی برای نگهداری اجساد بزرگان و شاهان باشد.

نوع ساختار زیگورات:
برج مطبق بر خلاف آنچه همه می اندیشند بر مبنای یك نقشه افقی و با گذاشتن سطوح بر روی یكدیگر ساخته نشده است، بلكه این برج بر اساس نقشه عمودی بنا شده است. یعنی این كه هر یك از طبقات آن مستقلاً از روی خاك بكر شروع شده و بالا امده است. در واقع همه این طبقات یکی بس از دیگری در درون یکدیگر قرار گرفته اند.

دو ویژگی مهم بنای زیگورات:
1- بر روی آجرهای نماد هایی به شكل خط میخی كه همان خط عیلامی است حك شده است كه اكثر آنها دارای یك نوشته درباره اینشوشیناك است.
2-قدیمی ترین طاق قوسی شكل ایران در یك بنا را می توان در زیگورات چغازنبیل و در سقف پله های آن مشاهده كرد. شكل این طا ق ها مانند قسمتی از كمان دایره است كه به آن «طا ق گهواره ای» می گویند.

موقعیت بین النهرین
بین النهرین یا میان رودان بعنوان قسمتی از خاور نزدیك، منطقه ای است كه قسمتهای شرقی و جنوبی حاصلخیز را در برگرفته و دو رود دجله و فرات كه از كوههای كشور ارمنستان سرچشمه می گیرند در غرب و شرق آن جریان دارند. بین النهرین از شرق به زاگرس و فلات ایران، از شمال به سرزمین كوهستانی آسیای صغیر، از مغرب به صحرای شام در سوریه و از جنوب خلیج فارس محدود شده و روی هم رفته محدوده آن با كشور عراق كنونی مطابقت دارد. این ناحیه به دو قسمت بین النهرین شمالی نواحی كوهستانی و سردسیر كه قسمتی از كوههای زاگرس در كردستان عراق را نیز شامل می شود و بین النهرین جنوبی (جلگه ها و سرزمینهای پست جنوبی و حاشیه خلیج فارس) تقسیم می شود.
فرهنگهای بین النهرین: (پیش از تاریخ و دوره تاریخی)
قدیمی ترین فرهنگ كه اثار انسانی در آن پیدا شده،1- فرهنگ پالئولیتیك میانی است (100000- 40000)ق م 2- پالئوایتیك جدید 3- میان سنگی 4- نوسنگی بین النهرین كه آثار آن از مناطق جارمو -  شمشارا پاگلارا بدست آمده است 5- دوران استقرار در دهكده ها كه‌ آثار آن از جارمو -  شمشارا حسونا حلف عبید بدست آمده است.
6- دوره اوروك: مربوط به 3500 تا 3100 ق‌م است

7-دوره جمدت نصر (3100-2900) ق م
  8- دوره سلسله ها كه همزمان با تمدن سومر است
9- دوره اكد 10- آشور

زیگورات های بین النهرین:
سومری ها را نخستین سازنده زیگورات می دانند. این زیگورات ها را در ابتدا به صورت سكویی در كنار معبدی كه برای خدای حامی شهر بنا می كردند می ساختند. سابقه ساختن سكو برای برپایی معبد بر روی آن به دوران عبید، حدود بین 4000 تا 3200 قبل از میلاد برمی گردد. یكی از كمترین معابد بین النهرین كه بر روی سكو بنا شده است معبدی است كه بقایای آن از طبقه هفتم اریدو، ابوثمرین، مشخص شده است. سومری ها از دوران های بسیار قدیم علاقه زیادی به ساختن معابد مرتفع داشتند. در اوروك (نیمه نخست دوران آغاز نگارش) معبد سفید را در شهر اوروك بر فراز سكوی طبیعی بسیار مرتفعی به بلندی دوازده متر و در نیمه دوم دوران آغاز نگارش (دوره جمدت نصر) معبد منفوش را در تل عوقیر و معابد چهارم و پنج سین را در خناجر بر بالای سكوهای ساده ای بر پا داشتند.

زیگورات آنو
معبد انو از لحاظ  نقشه در واقع تكرار معبد هفتم اریدو و بخش شمال غربی معبد در محوطه مقدس در اوروك است نقشه بنا شكل راست گوشۀ ساده ای دارد كه پشتبندهای منظم تزیینی به نمای خارجی آن جلوۀ بسیار زیبایی می دهد از این پشتبندها در تزیین دیوارهای داخلی معبد نیز استفاده شده است. تفاوت اصلی میان این معبد و معابد دیگر در ارتفاع مصطبه آن است. ارتفاع آن از زمینهای اطراف به حدود سیزده متر می رسد به دلیل این ارتفاع زیاد، حفاران اوروك سكوی معبد مرتفع آنو را زیگورات نامیده اند. دسترسی به بالای سكواز طریق یك رشته پله در سمت شمال شرقی میسر بود. بر این سكوی بی حفاظ معبد كوچكی بود كه دیوارهای آن را با ماده گچی یا آهكی سفید كرده بودند و به همین دلیل آن را «معبد سفید» هم می نامند. در معبد در دیوار جنوب غربی باز می شد، ورودی آن به كمك یك تك پله امكانپذیر بود. پس از گذشتن از یك هشتی كوچك، نیایشگر خود را درون شبستان معبد می یافت. این هشتی كوچك یكی از چندین اتاق به نسبت كوچك دیگری بود كه در دو سوی دو ضلع طویل قرار گرفته و در همه آنها به شبستان بزرگ راستگوشه باز می شد. در یك گوشۀ تالار بزرگ شبستان یك سكوی قربانگاه به بلندی 30/1 متر قرار داشت و راه یابی به بالای آن به كمك چند پله باریك امكانپذیر بود. در برابر قربانگاه و به فاصله اندكی به طرف مركز صحن یك میز هدایای آجری برپا شده بود.

زیگورات اور
زیگوراتی كه در دوره سلسله اور سوم ساخته شده بود،ز یگوراتی بود كه توسط اورنمو برای خدای ماه، ننّ، در شهر باستانی اور ساخته شده بود. اورنمو موسس سلسله سوم اور است كه آن را در سال 2112 ق.م تأسیس كرده و این سلسله تا سال 2025 ق.م در جنوب بین النهرین به پایتختی شهر اور حكومت را در دست داشت. زیگورات اور یكی از سالمترین زیگوراتها در بین النهرین است. دلیل این سالم ماندن لایه ضخیم آجرهایی است كه نمای این بنای عظیم خشتی را پوشانیده است. چهار گوشه زیگورات رو به چهار جهت اصلی است و سطح بدنۀ آن با پشتبندهای منظم تزیین شده است. از ارتفاع این زیگورات به ابعاد 43×5/62 متر هنوز تمامی سكوی اول و بخش عمدۀ سكوی دوم پا برجاست و پی آن به صورت سكوی عظیمی از آجر ساخته شده است. نمای آجری در سكوی اول 5/2 متر و در سكوی دوم 5/1 متر ضخامت دارد. در جبهه شمال شرقی سه رشته پله دسترسی به بالای زیگورات را میسر می سازد. دو رشته از این پله ها چسبیده به بدنه سكوی اول است و از دو سو به سمت بالا هدایت می شود، و رشته سوم عمود بر بدنه زیگورات ساخته شده است. این هر سه رشته در ارتفاع همسطح با سكوی اول از سه سمت به فضای سر پوشیدۀ كوچكی می رسد كه در واقع دروازه ورود به طبقات بالای زیگورات بوده است. از این نقطه به بعد راهیابی به طبقات بعدی تنها با یك رشته پله امكان پذیر بوده و در واقع ادامه رشته پلكان عمود بر زیگورات است. اگر چه بخشی از ارتفاع سكوی دوم از میان رفته است. اما محاسبه شیب پله نشان می دهد كه در ارتفاع حدود پنج متری از سكوی اول به بالای آن می رسیده است.

زیگورات تل ریماح: متعلق به بابل قدیم
این مجموعه مذهبی در زمانی كه گرن بخشی از قلمرو پادشاهی آشور بود، در حدود 1800 ق.م به فرمان شمسی ادد اول بر پا گردید. نقشه معبد به طور كامل بابلی است و حتی جزئیات معماری حضور معماران بابلی را در ساختن آن القا می كند. شكل شبستان مانند معبد دوران سلسله اور «عرضی» و دسترسی به آن مستقیم است. درگاه پیكرۀ خدا در مركز دیوار روبروی در ورودی به شبستان قرار دارد. شبستان در هر سوی خود به دو اتاق چهار گوشۀ هم اندازه كاملاً قرینه باز می شود، و پیش شبستان عرضی بسیار وسیعی در برابر آن قرار گرفته است حیاط چهار گوشه در دو سوی شمال و جنوب با دو ردیف و در سمت شرق با یك ردیف اتاق در میان گرفته شده است. ورود به معبد از سه سمت شمال و جنوب و شرق میسر است و در هر سه جبهه درها درست در مركز دیوار قرار گرفته اند. در شرقی راه ورود اصلی به معبد را تشكیل می دهد، زیرا با برج های تزیینی توام در میان گرفته شده است. بزرگترین ویژگی این معبد وضعیت سلامت آن است، به طوری كه هفت متر از ارتفاع دیوارهای آن هنوز پا بر جاست. اندازه گیری بقایای پله هایی كه دسترسی به پشت بام را میسر ساخت، نشان می دهد كه ارتفاع دیوار معبد در اصل یازده متر بوده است. اما خارق العاده ترین ویژگی معبد ریماح تزیین دیوارهای حیاط و نمای بیرونی معبد و زیگورات را با بیش از 270 نیم ستون است كه تعداد پنجاه عدد از انها را طراحهای استادانه مارپیچ و دو نوع تنه نخل خرما تشكیل می دهد.

تمامی این مجموعه خوش ساخت و تزیینات نمای آن از خشت ساخته شده بوده است. اتاقها همگی با طاقهای ضربی شعائی پوشیده شده بودند. حتی پلكان یادمانی كه از سطح زمین به بالای بنا ی رفته بر سه طاق با ارتفاع فزانیده ساخته شده بودند.
در ساخت زیگورات تل ریماح از شیوه خاصی استفاده كرده اند. این بنا همچون زیگوراتی دوران اور نمو یكپارچه نبود. به استثنای جبهه شرقی كه به معبد متصل است، دور تا دور زیگورات ، به فاصله حدود 90 سانتی متر از بدنه اصلی، دیواری به ضخامت 5/2 متر كشیده شده است. در بخش غربی، این فضا از طول به قطعات كوچكتری به طول تقریبی 20/3 متر تقسیم شده است. بی تردید هیچ یك از این فضاها اتاق نبوده اند، زیرا هم پیش از حد باریك اند و هم هیچ ورودی برای آنجا در نظر گرفته نشده است. از انجا كه تمام زیگورات ها از خشت ساخته شده اند، می توان این فضا را تمهیداتی برای كاستن از رطوبت ایجاد شده و در درون بنای غول آسای زیگورات و جلوگیری از نفوذ آن به قسمتهای سطحی دانست.

زیگورات دور شاروكین : (خورس آباد) متعلق به آشور جدید:
زیگوراتی كه در پاتخت آشور در دورشاروكین بنا شده بود اولین زیگوراتی بود كه توسط باستان شناسان شناسایی گردید. سارگون دوم پادشاه آشور در حدود 2700 سال پیش (705-722 ق.م) این زیگورات را بنا كرد. چهار طبقه از این زیگورات پا بر جا است كه ارتفاع هر یك از انها 1/6 متر می رسد.نمای زیگورات را با پشتبندها و فرو رفتگیها تزیین و سطح بیرونی طبقات را از پایین به بالا به ترتیب به رنگهای سفید، سیاه، قرمز و سفید رنگ امیزی كرده بودند. به احتمال زیاد رنگ طبقه چهارم در اصل آبی بوده، اما گذشت زمان آن را به رنگ سفید تغییر داده است. تفاوت مهم این زیگورات با بناهای مشابه كه پیش از آن در بین النهرین بر پا شده بودند،در نحوه دست یابی به طبقات بالای آن بود. رشته پلكانی كه طبقات گوناگون این زیگورات را به هم ارتباط می داد به صورت مارپیچ گرداگرد بنا می گردید. پهنای راه پله در حدود 80/1 متر بود و لبه بیرونی آن تزیین كنگره ای داشت.از دیگر زیگوراتهای مهمی كه در بین النهرین ساخته شدند می توان از زیگورات عقر قوت نام بركه از دوران كاسی ها باقی مانده است و حدود 75 متر بلندی دارد و هنوز به خوبی حفظ شده است.

همچنین زیگوراتی كه توكولتی نینوزتای اول، بزرگترین پادشاه آشور میانی قرن سیزدهم قبل از میلاد در شهری كه در سه كیلومتری شمال‌آشور احداث كرد و آنرا كار - توكولتن - نینورتا نامید بنا كرده بود و زیگورات چهار گوشی كه طول هر ضلع آن 51 متر است و ان را شلمانزر اول (1245-1274 ق م) در نمرود بنا كرده است.

به اشتراک بگذارید

Submit to DeliciousSubmit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

انواع عضویت
پنل کاربری