بسیاری از شهرها بر اساس نوع ساختار به شهرهای مدرن، تاریخی، توریستی، صنعتی و غیره معروف می‌شوند كه این مشخصه شهر نوعی ویژگی به شهر می‌دهد و مدیران شهری متناسب با اقلیم، شرایط و سیاست‌های موجود، ساختار شهر را تشکیل می‌دهند.

بافت فرسوده یا هویت شهر

شهر اهواز نیز از این امر مستثنی نیست و ساختار آن باید متناسب با شرایط، اقلیم و ویژگی‌های بارز این شهر باشد. محله‌ها، پارك‌ها و بازارهای شهری كه به صنعت، نوگرایی، پل‌های متنوع و نورپردازی‌های شب معروف است نیز باید با ساختار این شهر هماهنگ باشد و وجود محله‌های قدیمی و خالی از سكنه در مركز و دل شهر اهمیت و اعتبار شهر را زیر سوال می‌برد.
 
به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، منطقه خوزستان، "عامری" یكی از محله‌های قدیمی و تقریبا قدیمی‌ترین محله شهر اهواز است؛ بیشتر خانه‌های موجود در این منطقه فرسوده و مستهلك هستند؛ اطلاق بافت قدیمی شهر برای این محله كم است و باید آن را بافت مستهلك شهر نامید. در برخی كوچه‌های باریك و تندشیب عامری تنها امكان تردد دوچرخه و موتورسیكلت وجود دارد و به عنوان مثال در صورت بروز حادثه برای ساكنان این منطقه، خودروهای امدادی امکان ورود به برخی از کوچه‌ها را ندارند.
 
برخی کوچه‌های محله عامری اهواز به قدری تنگ و باریک هستند که حتی کودکان امکان بازی کردن در این کوچه‌ها را ندارند و برخی از آنها برای بازی به محله‌های دیگر می‌روند؛ علاوه بر این، محله عامری درست در وسط شهر اهواز و در مجاورت رودخانه كارون قرار دارد؛ گذشته از خطرات احتمالی تهدیدكننده خانه‌ها در این محله، وجود این منطقه در مرکز شهر چهره نامناسبی به شهر داده و زیبایی‌های اهواز و ساحل رودخانه كارون را در نظرها كمرنگ می‌كند.
 
"نادری" و کوچه و پس کوچه های آن نیز از دیگر محله‌های فرسوده در اهواز است و در این محدوده نیز خانه‌های قدیمی بسیار وجود دارد. در میان بازار شلوغ نادری و سر و صدای خودروها و دستفروشان، خانه‌هایی وجود دارد كه حدود 100 سال عمر دارند.
 
در این محله شلوغ و تجاری، خانه‌ای ویلایی وجود دارد كه یک زوج پیر در آن زندگی می‌كنند و با روشن کردن تلویزیون و رادیو سعی دارند سكوت خانه را بر هم بزنند. پیرمرد می‌گوید: "در این خانه بزرگ تنها من و همسرم زندگی می‌كنیم؛ همه بچه‌هایم ازدواج كرده و رفته‌اند."
 
اتاق‌های تو در تو و دنج را نشانم می‌دهد و مستقیما به سمت كتابخانه‌اش می‌رود، از كتاب‌های قدیمی می‌گوید و خاطرات جوانی‌اش در این خانه؛ دیوارهای ضخیم و حدود نیم‌متری اتاق‌ها مانع ورود صداهای ناهنجار بازار نادری به داخل ساختمان می‌شود. سکوت ساختمان، نور كم و سقف كوتاه، آرامش عجیبی به خانه داده كه گویا این آرامش برای زوج ساكن این خانه كمی تكراری و كسل كننده شده است.
 
پیرمرد با دست‌های چروكیده‌اش دستی به دیوار قدیمی خانه می‌كشد و می‌گوید: "این خانه حدود 100 سال عمر دارد. پدربزرگم در این خانه زندگی می کرده و بعد از او پدرم اینجا ساکن بوده؛ حالا هم به من ارث رسیده است. ساختمان بسیار محكمی دارد و دیوارهای آن استوارند؛ در سال 47 كه آب كارون بالا آمد و خانه‌‌های كنار رودخانه زیر آب رفتند، این خانه نیز كاملا غرق شد، ولی این حادثه هیچ تاثیری بر ساختمان و دیوارهای این خانه نداشت و تنها وسایل داخل خانه خراب شد."
 
ساختمان این خانه‌ 300متری حدود سه پله بالاتر از حیاط خانه است؛ پیرمرد در حالی كه از نمای زیبا و جالب خانه با لذت تعریف می‌كند، از پله‌ها پایین می‌آید و به درخت كُنار قدیمی وسط باغچه اشاره می‌كند و می‌گوید: "می‌ترسم ریشه‌های این درخت به زیر ساختمان برود و به خانه آسیب وارد کند؛ می‌خواستم آن را ببرم، ولی دلم نیامد؛ شنیده‌ام درخت كُنار در خانه‌های قدیمی، سید است و نباید آنها را قطع کرد."
 
در محدوده مركز شهر اهواز كوچه‌های بن بست و کم عرضی دیده می‌شود كه در هر كوچه چندین خانه با درهای كوچك و حیاط‌های بزرگ وجود دارد و در میان این بزرگی و كوچكی، كهنگی و فرسودگی نهفته است. در یكی از كوچه‌های باریك شهر، وارد خانه‌ای با درب چوبی می‌شوم كه حیاط بزرگ آن به مامن کبوترها تبدیل شده است. پسر جوانی که صاحب کبوترها است، اشاره‌ای می کند و همه کبوترها از کف حیاط قدیمی خانه با آسمان پر می کشند و روی درختی می نشینند؛ در حالی كه حواسش به کبوترها است و آنها را با چشم دنبال می‌كند، می‌گوید: "صاحب این خانه آن را به ما سپرده و اجاره‌ای از ما نمی‌گیرد؛ چند سالی است كه از او بی‌خبریم و دیگر سراغی از خانه‌اش نگرفته است. نمی‌دانم این خانه چقدر عمر دارد، ولی مانند بسیاری از خانه‌های مجاور در این كوچه خیلی فرسوده و قدیمی است."
 
در حاشیه حیاط چند اتاق کوچک وجود دارد، ولی تنها دو اتاق هنوز مورد استفاده است و بقیه اتاق ها یا به انبار تبدیل شده اند و یا غیرقابل استفاده هستند. یكی از اتاق‌ها ظاهرا حكم آشپزخانه را دارد، ولی به دلیل ناامن بودن سقف آن، چند وقتی است که دیگر از آن استفاده نمی کنند. یک حوض کوچک با كاشی‌های فیروزه‌ای رنگ وسط حیاط است که به نظر می‌رسد مدت زیادی است که رنگ آب را به خود ندیده است.
 
"علی"، صاحب این خانه برخلاف دیگر مردم شهر از خشكسالی و کم بارانی خرسند است؛‌ می‌گوید: "زمستان وقتی باران می‌بارد، مكافات داریم؛ سقف كوتاه این خانه با كاه‌گل ساخته شده و نمی‌توان آن را ایزوگام كرد؛ تنها می‌توانیم پلاستیكی بزرگ روی بام خانه پهن كنیم و به آن شیب بدهیم تا آب باران به سمت حیاط سرازیر شود."
 
در كوچه‌ای كه این خانه قرار گرفته، چند خانه با درهای قفل شده دیده می‌شود. علی می‌گوید: "من كه چندین سال است در این خانه زندگی می‌كنم تاكنون مالکان این خانه ها را ندیده‌ام و درب آنها همیشه قفل است؛ ظاهرا از این شهر مهاجرت كرده‌اند."
 
خانه آقای "سبحانی" یكی دیگر از خانه‌های قدیمی هسته مركزی شهر اهواز است كه ظاهر فرسوده‌ دیوارهایش از قدمت این خانه می‌گوید. راهروی ورودی خانه مهمان را به حیاط بزرگ و دوره ساز هدایت می‌كند و اتاق های موجود در اطراف حیاط با سایه‌بانی یك متری به هم متصل شده اند. با اینكه خانواده سبحانی تغییراتی در این خانه انجام داده‌اند، ولی هنوز از ناامنی خانه نگران هستند و به دلیل گرانی مصالح ساختمانی، توان تعمیر آن را ندارند.
 
آقای سبحانی با گله‌مندی می‌گوید: "یکی از دیگر دلایلی كه موجب عدم تمایل ما برای بازسازی خانه می شود این است كه در صورت بازسازی، شهرداری از ما می‌خواهد دو متر از خیابان عقب‌نشینی كنیم و به ازای آن، 12 متر از مساحت خانه‌ام كم می‌شود، ولی شهرداری ماعوض این 12 متر را نمی‌پردازد."
 
حال باید ببینیم نظر مسئولان و مدیران شهری درباره نوسازی بافتهای فرسوده شهر چیست؟
 
مهراب فلسفی‌زاده، مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اهواز درباره بافت های فرسوده می گوید: "حدود یك هزار و 417 هكتار بافت فرسوده مصوب در شهر اهواز وجود دارد كه عمده این بافت‌ها در شرق شهر اهواز واقع هستند. برای احیاء، بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده طرح‌های تفصیلی ویژه ای تدوین شده و براساس این طرح ها وضعیت شبكه معابر، خدمات مورد نیاز، ضوابط ساخت و ساز و مابقی موارد شهرسازی اجرایی می‌شود. هم‌اكنون طرح تفصیلی ویژه هسته مركزی شهر که در سال 87 مصوب شد، اجرایی شده است و بر اساس این طرح 250 هكتار از بافت فرسوده در غرب شهر و 750 هكتار در شرق اهواز تا پایان سال جاری احیاء، نوسازی و بهسازی می‌شوند."
 
وی می‌گوید: "با توجه به اینكه در هسته مركزی شهر بناهایی تاریخی با قدمت بالا وجود دارد، این بناها باید با همان كاربری و وضعیت فعلی حفظ شوند و تنها بهسازی شوند. در هسته مركزی شهر اهواز 30 بنا واجد ارزش تاریخی و فرهنگی شناسایی شده‌ است. این 30 بنا باید به صورت ویژه احیاء شوند. بناهایی که به عنوان میراث فرهنگی ثبت شده‌اند، نیز بهسازی می‌شوند، زیرا در فرایند بهسازی تنها مرمت انجام می‌شود، ولی در نوسازی و بازسازی تخریب و ساخت مجدد انجام می‌شود.
 
وی گفت: "برخی مناطق نیز سكونت‌گاه غیررسمی هستند؛ نوع مداخله و نوع طرح در این مناطق به صورت بازسازی است. در سكونت‌گاه‌های غیرمجاز یك هزار و 475 واحد در فاز نخست جابه‌جا می‌شوند و معوض واحدهای در معرض تخریب در اختیار ساكنان قرار می گیرد. سكونت‌گاه غیرمجاز نیز به واحدهای خدماتی تبدیل می‌شوند."
 
فلسفی ادامه می‌دهد: "در بازسازی بافت‌های فرسوده به ازای هر واحد مسكونی سنتی‌ساز، 20 میلیون و به ازای واحدهای صنعتی ساز، 25 میلیون تسهیلات داده می‌شود. سیاست‌های تشویقی نیز در این طرح اعمال می‌شود كه 50 درصد تخفیف عوارض از جمله این موارد است؛ 50 درصد مابقی نیز از سوی شهرداری و بر اساس طرح تفصیلی پرداخت می شود. از دیگر تسهیلات بافت‌های فرسوده شهر، تسهیلات مسكن خودكامگی است؛ این تسهیلات با سود هفت درصد از بند اعتباری مسكن مهر در اختیار متقاضیان قرار می‌گیرد."
 
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اهواز با بیان اینكه در بافت‌های فرسوده پروژه‌ای به عنوان پروژه محرك توسعه محله‌ای طراحی می‌شود، می گوید: "ساماندهی بافت‌های فرسوده مستلزم مشاركت همه دستگاه‌ها، شهروندان، سرمایه‌گذاران، نهادهای دولتی و شهرداری است. طبق دستور وزارت راه و شهرسازی در برنامه پنج ساله توسعه هر ساله 10 درصد از بافت‌های فرسوده شهر باید نوسازی و بهسازی شوند، ولی مكانیزم‌های اجرایی به خوبی پیش بینی نشده است."
 
وی گفت: "این 10 درصد در اهواز معادل 140 هكتار است. متاسفانه با افزایش سود تسهیلات رغبت شهروندان نیز برای ساخت‌وساز كاهش پیدا كرده است. تجمیع در بافت فرسوده با در نظر گرفتن سه شاخص ریزدانگی، نفوذناپذیری و استحكام انجام می‌شود؛ بالغ بر 350 هزار نفر از جمعیت شهر در سكونت‌گاههای غیرمجاز خارج از محدوده قانونی زندگی می‌كنند. همه دستگاه‌های اجرایی موظفند سالانه بخشی از خدمات عمرانی را به این مناطق اختصاص دهند، زیرا ساماندهی این سكونت‌گاه‌ها مستلزم یك عزم ملی و استانی است."
 
وی ادامه می‌دهد: "در ساماندهی بافت‌های فرسوده در محدوده مركزی شهر بناهایی واجد ارزش تاریخی و فرهنگی شناسایی شده است كه برای احیا و بهسازی، كاربری آنها تعیین شده است. اماكنی مانند سرای معین‌التجار، "بالكن مهدیان دوره پهلوی با كاربری فرهنگی، بیمارستان امام خمینی(ره) با كاربری بهداشتی درمانی، مسجد طالب‌زاده و سقاخانه با كاربری فرهنگی، بهسازی می‌شوند؛ این بناها با همان سبك و سیاق دوره مربوطه و با كاربری امروزه بهسازی خواهند شد."
 
وی گفت: "در طراحی ایده‌ها علاوه بر بهسازی طرح‌ها، باید این نکته نیز مورد نظر باشد که طرح‌ها در راستای معماری اسلامی و ایرانی باشند. ویژگی‌های خاص فرهنگی، معماری مدرن و گذر زمان باعث شده كه اصالت‌ بافت‌های شهری از بین برود و برای احیاء طرح‌ها باید نوع معماری متناسب با محیط گذشته آن بافت باشد."
 
فلسفی می‌گوید: "باید این ذهنیت در همه دستگاه‌ها و شهروندان به وجود آید كه از گسترش افقی شهر جلوگیری شود. یكی از معضلات اهواز هم اكنون پراكندگی و گسترش بافت‌های حاشیه‌ای است."
 
در صورت نوسازی بافت‌های فرسوده به ازای هر واحد، قابلیت ایجاد و احداث 3.2 واحد مسكونی وجود دارد، با بازسازی بنای 200 متری در بافت فرسوده سه طبقه می‌توان ساخت و توسعه درونی را گسترش داد. احداث تعدادی زیادی سرای محله، فضای سبز و پیاده‌روسازی در راستای بهبود وضعیت بافت‌های فرسوده نیز در برنامه است. یكی از موانعی كه برای پرداخت وام برای نوسازی بافت فرسوده وجود دارد این است که برخی از این املاک سند ندارند؛ بخش عمده‌ای از املاك فرسوده فاقد سند هستند و طبق قانونی كه برای املاك فاقد سند پیش‌بینی شده است، باید با مالکان آنها برخورد شود.
 
شاپور رستمی، مدیركل امور شهری استانداری خوزستان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا، می‌گوید: با ابلاغ اعتبارات ویژه به پروژه بازسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده كمك خواهد شد.
 
وی با تاكید بر اینكه بازسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده امری مهم و بسیار ضروری است،‌ ادامه می‌دهد: در این بحث یك طرف سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری و در طرف دیگر بانك‌ها قرار دارند و از طریق اعطای تسهیلات بانکی، بخشی از بافت‌های فرسوده شهر در سال جاری نوسازی می‌شوند. بافت‌های فرسوده باید نوسازی شوند، زیرا هم از لحاظ منظر شهری و هم به دلیل پیشگیری از حوادث احتمالی، این خانه های فرسوده باید اصلاح شوند. با توجه به اینكه مهم‌ترین بخش كار به شهروندان مربوط می‌شود، مشاركت و همكاری آنها با دولت و شهرداری بسیار ضروری است و با تعامل مردم و همت شهرداری و حمایت دولت این هدف مهم محقق می‌شود.
 
رستمی می‌گوید: "در فرایند بازسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده در جاهایی كه نیاز به احیا وجود دارد و میراث فرهنگی هم نظری به این اماكن نداشته باشد، كار با سرعت انجام می‌شود. البته میراث فرهنگی تنها در مورر برخی شهرها حساسیت دارد كه برای رفع این معضل نیز راهكارهایی وجود دارد. در اغلب اماكن فرسوده شهر اهواز بهسازی و بازسازی امری میسر و انجام شدنی است و مدیریت امور شهری نیز در این زمینه به عنوان نماینده دولت هم در بخش اعتبارات و هم در بخش تسهیلات حمایت می‌كند."
 
برای اطلاع از ارزش تاریخی خانه‌های قدیمی شهر اهواز و نوع معماری این خانه‌ها از احمدرضا كابلی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ماهشهر کمک می‌گیرم؛ او می‌گوید: بیشتر ساختمان‌های ارزشمند تاریخی و فرهنگی در بافت‌های فرسوده شهری تمركز یافته‌اند كه می‌توان با روش‌های مختلف بهترین راهكار را مورد توجه قرار داد و با رعایت فرهنگ و هویت اقلیمی و تاریخی این وضعیت را اصلاح كرد. به دلیل اهمیت خاص بافت‌های فرسوده در شهرهای خوزستان، دولت طبق برنامه پنجم توسعه موظف شده است که در امر نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده اعتبارات و كمك‌های مالی و فنی را تامین کند.
 
وی گفت: "بافت‌های فرسوده در شهرها باعث ایجاد چشم‌انداز نامناسبی می‌شود كه باید با جدیت تمام این سیمای نامطلوب را كه بیشتر در مناطق مركزی شهرها تمرکز دارد، به مناطقی زیبا با رعایت هویت‌ معماری اسلامی و سنتی تبدیل كرد."
 
او ادامه می دهد: "نوسازی بافت های فرسوده زمینه‌ای برای جذب گردشگر و نشاط شهروندان خواهد بود؛ فواید آن نیز در مسایلی مانند تامین بهداشت و سلامت شهروندان، به حركت در آوردن رشد اقتصادی، تسهیل در عبور و مرور وسایل نقلیه و جلوگیری از خطر ریزش ساختمان‌های فرسوده خود را نشان می دهد. با توجه به برخی رفتارهای اجتماعی و آداب و سنت‌های زندگی كه نسبت به گذشته تغییراتی داشته است، بافت‌های قدیمی را می‌توان با رعایت هویت و معماری اسلامی و ایرانی و تلفیق آن با معماری مدرن و حفظ آداب و سنت‌های گذشته و در نظر گرفتن اقلیم خوزستان بهسازی و احیاء كرد."
 
این مدرس معماری می‌گوید:‌ "در خصوص بهره‌مندی از بافت‌های فرسوده می‌توان به صنعت گردشگری اشاره كرد كه در این زمینه گردشگر به دنبال مناطق و شهرهایی دارای بناهای فرهنگی، تاریخی و هویت معماری سنتی است و بیشتر شهرهای استان از لحاظ قدمت تاریخی دارای ساختمان‌ها و ابنیه‌های گوناگون با سبك معماری ایرانی اسلامی و مطرح در دنیا هستند، ولی متاسفانه مورد غفلت یا تاثیر معماری غرب قرار گرفته‌اند. این بناها فرسوده شده‌اند و موقعیت معماری منحصر به فرد خود را از دست داده‌اند، در نتیجه چشم‌اندازی نامناسب در شهرها ایجاد کرده‌اند؛ بنابراین باید با همت و توجه مالكان و مسئولان شهری دستی بر ظاهر این ساختمانها كشیده شود تا رونق اقتصادی شهرهای استان از طریق جذب گردشگر تامین شود."
 
بافت‌های فرسوده شهر از مواردی است كه هم مطلوب و هم‌ نامطلوب به نظر می‌رسد و اتفاق نظری در مورد آنها وجود ندارد. وجود این بافت‌ها به نوعی نشان از هویت شهر دارند و حتی در برخی مواقع از جاذبه‌های شهری به شمار می‌روند و همین موضوع مانع تصمیم‌گیری درباره تخریب و بازسازی آنها می‌شود؛ حال آنكه باید به این موضوع توجه داشت که وجود چنین ساختمانهایی در مرکز شهر چهره شهر را نامناسب می‌کند و همچنین با توجه به قدمت بسیار زیاد آنها، هر لحظه امکان بروز حادثه‌ای ناگوار برای ساکنان آنها وجود دارد.
 
با این اوصاف مشخص می‌شود که نوسازی و بهسازی خانه‌ها و ساختمانهای قدیمی شهر امری ضروری است، ولی نکته‌ای که وجود دارد این است که هویت و تاریخ و اعتقادات مردم این شهر در نقش و نگارهای دیوارهای خانه‌های قدیمی نمایان است و در نتیجه نباید در این زمینه به گونه‌ای عمل کرد که معماری سنتی شهر کاملا نابود شود. معماری مدرن امروزی هیچ نشانی از هویت تاریخی و سنتی شهر ندارد و به همین دلیل لازم است معماری ساختمانهای قدیمی شهر حفظ شود و نوسازی و بهسازی با در نظر گرفتن این موضوع انجام شود.

به اشتراک بگذارید

Submit to DeliciousSubmit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

انواع عضویت
پنل کاربری