0
تبریز؛ شهر محور های پیاده

احداث مسیر ویژه پیاده علاوه بر آنكه در تجدید حیات مراكز شهری نقشی انكارناپذیر ایفا می كند، با فراهم آوردن تعاملات اجتماعی، به شهروندان اجازه می دهد در محیطی آرام، بدون اینكه هر لحظه خطر برخورد یا تصادف با خودرو را احساس كنند، حواس خود را كاملا معطوف انتخاب جنس، حظ بصری یا پیاده روی بی دغدغه كنند.

تبزیر

كمال یوسف پور
در دهه های اخیر، از سوی بسیاری از صاحبنظران، انتقادات جدی و اساسی زیادی در مورد شهرسازی معاصر جهان كه عمدتا بر اساس تفكرات شهرسازی مدرن شكل گرفته، مطرح شده است. لبه تیز این انتقادات بیشتر متوجه كیفیات كالبدی فضایی نامطلوب حاصل از این نظام شهرسازی است كه از یك طرف به ایجاد ناهنجاری های روانی رفتاری و كاهش فعالیت های اجتماعی و از طرف دیگر به كاهش كیفیت محیط شهری و افول ارزش های اجتماعی، فرهنگی و بصری در فضاهای شهری منجر شده است. كارشناسان علت عمده این امر را توجه بیش از حد نظام شهرسازی مدرن به نیازهای حركت سواره و غفلت از حفظ و ساماندهی نیازهای حركت پیاده ارزیابی می كنند. از اینرو در طول دهه های گذشته، در تلاش برای یافتن راهكارهای مناسب برای طرح شهر مطلوب شهروندان و به عنوان واكنش و چاره جویی در برابر اوضاع نابه سامان شهرهای مدرن، تامین حركت پیاده در شهر و ایجاد فضاهای شهری برای حضور طولانی تر مردم در محیط شهری از نو مدنظر نظریه پردازان شهرسازی جهان واقع شده اند و گرایش ها و دیدگاه های جدیدی در عرصه شهرسازی جهان مطرح شده است كه از آن به عنوان جنبش پیاده گستری (Pedestrianization) یاد می شود. حاصل این جنبش پیدایش و رواج رشته جدید برنامه ریزی و طراحی پیاده است كه امروزه به عنوان شاخه مستقلی از برنامه ریزی و طراحی شهری به حساب می آید. كنترل حضور وسایل نقلیه موتوری در بافت شهر و احداث محورهای مخصوص حركت پیاده از مهمترین ره آوردهای این جنبش جدید به شمار می رود كه امروزه در اكثر كشورهای جهان مورد توجه متولیان امور شهری قرار گرفته است، به طوریكه امروزه تقریبا در تمامی مطالعات مربوط به بازسازی و تجدید حیات مراكز شهری، معابری با اولویت تخصیص به عابران پیاده با كاربری تجاری مدنظر قرار می گیرد. این مسیرها از عواملی به شمار می آیند كه قادر به تضمین دوام زندگی و در نتیجه پایداری مراكز كهن شهری خواهند بود.
مطالعات روانشناختی اجتماعی نشان داده است كه مردم برای تعامل اجتماعی و آمد و شد، نیازمند راه رفتن و حضور در فضاهای عمومی هستند كه این نوع حضور فضای خاص خود را نیز طلب می كند، چرا كه فرد باید بتواند آزادانه و با فراغت كامل و بدون اینكه با مانعی برخورد كند، در یك فضای ویژه پیاده قدم بزند. محورهای پیاده (پیاده راه ها) كه به منظور تامین این هدف طراحی می شوند، معابر شهری مختص پیادگان هستند كه ورود اتومبیل به آنها به طور كلی ممنوع است، مگر برای ورودهای اضطراری همچون ماشین های آتش نشانی یا آمبولانس. انگاره خیابان پیاده برای اولین بار در شهرهای اروپایی از دهه های میانی قرن بیستم به بعد، با هدف حفظ مراكز تاریخی به اجرا درآمد. در شهرهای آمریكایی نیز در قالب طراحی مجموعه های تجاری بزرگ و تحت عنوان مال ها، مبحث توجه به ایجاد مسیرهای پیاده به اجرا درآمده است. خصیصه مشترك تمامی این اقدامات اولویت بخشی به حضور عابر پیاده با هدف احیای حیات مدنی بود. احداث مسیر ویژه پیاده علاوه بر آنكه در تجدید حیات مراكز شهری نقشی انكارناپذیر ایفا می كند، با فراهم آوردن تعاملات اجتماعی به شهروندان اجازه می دهد در محیطی آرام، بدون اینكه هر لحظه خطر برخورد یا تصادف با خودرو را احساس كنند، حواس خود را كاملا معطوف انتخاب جنس، حظ بصر یا پیاده روی بی دغدغه كنند. بازی كودكان، آسایش سالمندان و گذران اوقات فراغت جوانان از جمله كاركردهای یك محور پیاده است. محورهای پیاده شور و نشاط را به شهرها باز می گردانند و اغلب دیدارهای اتفاقی یا برنامه ریزی شده در آنها صورت می گیرد. مهمترین آثار و نتایج طراحی محورهای پیاده عبارتند از: بهبود مدیریت ترافیك و آرام سازی فضای شهری، امنیت و ایمنی پیاده، بهبود سیما و منظر شهری، بهسازی زیست محیطی فضای شهری، سهولت در دسترسی به مراكز خرید و تسهیل ارایه خدمات، تشویق مردم به استفاده از حمل ونقل عمومی، اعتلای زندگی اجتماعی و توسعه فعالیت های فرهنگی. در كشور ما اكثر شهرها در بطن شبكه های شهری از امكانات قوی بسیاری برای ایجاد محورهای پیاده برخوردار هستند.


یكی از اقدامات ارزشمندی كه طی سالهای اخیر در این زمینه صورت گرفته، احداث محورهای پیاده در شهر تبریز است. تبریز از نخستین شهرهایی است كه با احداث 3محور متمایز و شاخص پیاده، در زمینه تفكیك حركت سواره از پیاده گام برداشته است. تجربه شهر تبریز در طراحی و اجرای 3محور پیاده است كه به همت شهرداری این شهر و به قصد ایجاد آرامش و امنیت برای حركت پیاده صورت گرفته و 2تای آنها بطور كامل به بهره برداری رسیده است، اگرچه با كاستی ها و نواقصی همراه بوده است كه در فرصتی دیگر می توان آنها را مورد بررسی و ارزیابی قرار داد، لیكن با توجه به نیاز اساسی شهرهای كشور به فضاهای شهری مطلوب، این تجربه در شهرهای دیگر نیز می تواند مورد استفاده كارشناسان و مسوولان امر قرار گیرد، چنانچه در شهرهای مشهد و بوشهر نیز تجارب مشابهی در این زمینه صورت پذیرفته است. بر این اساس، معرفی اجمالی محورهای پیاده شهر تبریز در دستیابی به تصویری روشن از امكانات و قابلیت های محورهای پیاده در نظام شهرسازی كشور، خالی از فایده نخواهد بود:

محور پیاده تربیت
محور پیاده تربیت در قلب شهر و درون بافت تاریخی قرار دارد و هسته مركزی شهر را از خیابان امام خمینی(ره) (خیابان اصلی شهر) به بازار تبریز پیوند می دهد. مهمترین مراكز پیرامون این محور میدان ساعت (كه عمارت قدیمی شهرداری تبریز در آن واقع است) و بازار تبریز است. تا پیش از پیاده سازی، نماهای قدیمی و معماری خاصی كه بدنه های این خیابان را تشكیل می دهند، رو به فرسودگی داشت و بار ترافیكی سنگینی نیز در این منطقه پرازدحام به چشم می خورد. به این ترتیب برای حل مشكل ترافیك این خیابان و نیز نجات، بازسازی و پردازش معماری سنتی و نماهای آن، ضرورت حذف این محور از شبكه ترافیكی منطقه و اختصاص آن به عابران پیاده احساس می شد. در طراحی یك محور پیاده همواره باید معابری وجود داشته باشد كه با پذیرفتن نقش جایگزینی، تبعات قطع ترافیك از آن محور را نیز تحمل كنند. با توجه به این اصل، محورهای كمكی كه در اطراف خیابان تربیت قرار دارند، امكان حذف ترافیك از این فضای شهری را به وجود آورده اند و در حال حاضر بار عمده ترافیكی خیابان تربیت در خیابان های اطراف متمركز شده است. پیش بینی پاركینگ (با احداث پاركینگ طبقاتی، در خیابان امام خمینی(ره))، یكی از نكات مهمی است كه در مكانیابی این محور مورد توجه قرار گرفته است.
محور پیاده تربیت به گونه ای طراحی شده كه در مواقع اضطراری با برداشتن زنجیری كه خیابان را مسدود كرده است، دسترسی فوری به آن برقرار می شود. كاربری ها و صنف های گوناگون شغلی در این محور طیف وسیعی از پوشاك و كیف و كفش گرفته تا لوازم پزشكی قنادی و مبل فروشی را در برمی گیرد كه این ناهمخوانی كاربری ها برخی مشكلات را در پی داشته است. محور پیاده تربیت با باغچه و آبنماهایی كه در طول مسیر طراحی شده، از تنوع خاصی برخوردار است. در كنار هر باغچه كه به صورت مارپیچ طراحی شده اند، 2نیمكت با زاویه ای مایل روبه روی یكدیگر قرار گرفته اند. همچنین در این محور مسیری از سنگ قلوه در حاشیه برای پیشگیری از لغزش عابران به هنگام تماشای ویترین ها و باندی از سنگ پلاك برای عبور ویلچر و مادرانی كه كالسكه به همراه دارند، در نظر گرفته شده است.
محور پیاده استاد شهریار
تفاوت ویژگی ها و خصوصیات محور پیاده استاد شهریار و بافت محل های آن نسبت به بافت تاریخی و مركزی تربیت، نوع دیگری از رویكرد به محور پیاده را در شهر تبریز به نمایش گذاشته است. این محور كه در كوی ولیعصر، یكی از مناطق جدیدالاحداث شهر، واقع است، میدانی به نام فلكه بزرگ را به میدان یا فلكه بازار پیوند می دهد. فلكه بزرگ از گذشته تا به حال در نقش یك تفرجگاه جذاب عمل كرده است و محلی برای قدم زدن شهروندان تبریزی به شمار می رود. در گذشته استقبال فراوان مردم و جوانان از فلكه بزرگ و خیابان استاد شهریار، در كنار ترافیكی كه عبور خودروها ایجاد می كرد، موجب بروز مشكلات جدی در حركت سواره و پیاده می شد كه برای حل این مشكل طرح پیادهسازی این خیابان تهیه و اجرا شد. اگرچه قطع حركت سواره در این منطقه، با توجه به محورهای كمكی كه در دو سوی محور پیاده استاد شهریار قرار دارند، تاثیری بر شبكه ترافیكی منطقه بر جای نگذاشته است، لیكن عدم پیش بینی پاركینگ یكی از كاستی های مكانیابی این محور به شمار می رود.
وجود كاربری های همخوان و مكمل در محور پیاده استاد شهریار مانند فروشگاه های پوشاك و لوازم تزئینی، زمین های شاداب و مفرح را در این محور ایجاد كرده و میل به استقرار و حضور را نیز در میان عابران پیاده تقویت می كند. اجناس، كالاها و پوشاك لوكس و مدروزی كه مغازه های این محور عرضه می كنند، این محل را به مكانی برای مراجعات فراوان مردم به خصوص جوانان تبدیل كرده و كاربری هایی همچون رستوران، كافی شاپ و بانك را نیز به همراه آورده است.
به منظور كاهش هزینه ها، كفسازی محور پیاده استاد شهریار با استفاده از بتن شسته و سنگ های كوهی و سنگ های رنگی پلاكی كه به صورت ضایعات و دورریز در كارخانه های سنگبری تبریز وجود داشت، انجام یافته و در قسمت میانی مسیر از ابتدا تا انتها باغچه های خاصی طراحی شده است. ارتفاع لبه باغچه ها از زمین به اندازهای است كه محلی را به عنوان نوعی مبلمان ساختاری برای استراحت كوتاه و رفع خستگی عابران ایجاد كرده است. در ابتدا و انتهای این محور نیز دو دروازه برای دسترسی های اضطراری قرار گرفته است.
محور پیاده مغازه های سنگی
محور پیاده مغازه های سنگی همانند محور پیاده تربیت در مركز شهر (خیابان شریعتی جنوبی، از خیابان های قدیمی تبریز) و درون بافت تاریخی آن قرار دارد و از نظر ضرورت های پیاده سازی تقریبا از وضعیتی مشابه محور پیاده تربیت برخوردار است. ازدحام سواره، عبوری شدن محورهای محله ای و عدم امنیت پیاده، فرسودگی بدنه ها و عدم سنخیت كاربری ها با بستر و پیشینه فرهنگی تاریخی خیابان مغازه های سنگی از جمله عواملی بودند كه موجب شد شهرداری تبریز در صدد پیاده سازی این محور برآید. پیشینه فرهنگی و تاریخی، ارزش معماری، شهری و تاریخی بدنه ها، موقعیت مناسب فضای شهری و وجود محورهای كمكی سواره در عرصه های همجوار از قابلیت ها و امكانات محور پیاده مغازه های سنگی هستند كه می توانند به ایجاد بسترهای لازم برای شكل گیری یك فضای شهری مطلوب در این محور كمك كنند. یكی از مهمترین هدف های شهرداری تبریز از طراحی محور پیاده مغازه های سنگی، ایجاد پیش زمینه فعالیت های فرهنگی، تغییر كاربری هایی از قبیل قصابی و خدمات مرغداری و جذب كاربری ها و عملكردهای مناسب در حیطه ضوابط حقوقی و اجرایی لازم بود كه در حال حاضر به دلایل مختلف این هدف محقق نشده است. طراحی و ساماندهی بدنه ها و اجزای آنها، هماهنگ سازی عناصر كالبدی ناهمگون با منظر غالب، استفاده از مصالح همگون با بافت در كفسازی، طراحی و ساماندهی تاسیسات شهری، توجه به فضای شب با نورپردازی، استفاده بهینه از زیرزمین های موجود، امكان دسترسی سواره در موارد ضروری، پیش بینی پاركینگ و بارانداز، طراحی ورودی ها، مبلمان و فضای سبز شهری از آیتم ها و نكاتی هستند كه در طرح این محور پیاده كه متاسفانه به اجرای كامل نرسیده و تنها به پیادهسازی و نصب برخی تجهیزات روشنایی در آن اكتفا شده است، مورد توجه قرار گرفته بودند.
منابع:
حبیبی، سیدمحسن، مسیر پیاده گردشگری، مجله هنرهای زیبا، شماره 9، تابستان 1380
مرادی، نازیلا، بازگشت به گذرهای پیاده، ماهنامه شهرداری ها، سال دوم، شماره 18، آبان 1379
مهدیزاده، جواد، مفاهیم و مبانی پیاده راه سازی، ماهنامه شهرداری ها، سال دوم، شماره 19، آذر 1379
-----------------------------------------------
زیباشهر-شماره 3650

 

به اشتراک بگذارید

Submit to DeliciousSubmit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

انواع عضویت
پنل کاربری