0

مهندس عارفه زارعی

کارشناس ارشد مرمت شهری

ویژگی های فضایی و معماری بازار
در زبان معماری، بازار شهری معبری عمومی و سرپوشیده بود که توسط دکان ها و مغازه ها در دو طرف احاطه شده است. از این رو مکانی بود برای خرید، پیاده روی، گفت و گوی اجتماعی و تعاملات فرهنگی مردم. با گذر زمان و پیدایش تغییرات اجتماعی و فرهنگی، از اهمیت آن کاسته شده و مشخصه های معماری و فضایی آن دگرگون شده است.

bazarkashan1مهندس عارفه زارعی

کارشناس ارشد مرمت شهری

ویژگی های فضایی و معماری بازار
در زبان معماری، بازار شهری معبری عمومی و سرپوشیده بود که توسط دکان ها و مغازه ها در دو طرف احاطه شده است. از این رو مکانی بود برای خرید، پیاده روی، گفت و گوی اجتماعی و تعاملات فرهنگی مردم. با گذر زمان و پیدایش تغییرات اجتماعی و فرهنگی، از اهمیت آن کاسته شده و مشخصه های معماری و فضایی آن دگرگون شده است.
ماهیت معماری و فضایی بازار عمیقا وابسته به اقلیم، فرهنگ و قدرت اقتصادی شهر بوده است. در همه شهرها، بازار خیابان سرپوشیده یا مجموعه ای از خیابان ها و کوچه هایی است که از دکان های کوچکی که براساس نوع خدمات یا محصول دسته بندی شده اند، تشکیل شده است.
اکثر بازارهای شهری به منظور مقابله با شرایط آب و هوایی نامناسب، سرپوشیده ساخته شده اند. در اقلیم گرم، وجود سقف، سایه را تامین می کند و در اقلیم سرد، خریداران را از گزند باد و باران در امان می دارد. نور طبیعی می تواند از طریق نورگیرها در فضا رسوخ کند و همزمان تهویه طبیعی را نیز تامین می کند. نمای سقف اکثر بازارها مشابه هم است اما تعداد و اندازه منفذهای سقف به سبب شرایط اقلیمی و ملاحظات امنیتی با هم تفاوت دارد. منافذ سقف در اقلیم سرد به نسبت اقلیم گرم، کوچک تر بوده، ارتفاع فضای داخلی مشخصه دیگری بوده که بر حسب نوع اقلیم، تغییر می¬کرده¬است. بازار در اقلیم گرم بلندتر بوده تا تهویه مطبوع تری را تامین کند برخلاف اقلیم سرد که سقف های کوتاه تری را جهت نگهداشت هوای گرم ایجاب می کرده است.
مجموعه تاق و گنبد، معمول ترین سیستم سازه ای در ساخت بام بوده است، و در بیشتر موارد سطح داخلی سقف توسط الگوهای هندسی و حتی برخی رنگ ها آراسته شده است. نوع آرایه و مصالح بسیار وابسته به فرهنگ بومی و اقلیم بوده-است. در زمان های اولیه، خشت و آجر متداول ترین مصالح ساخت و ساز محسوب می شده است. آجر عمده ترین مصالح ساخت و ساز باقی مانده است اما در برخی مناطق، ترکیب آجر، چوب و سنگ استعمال می شده است.

20101016120930906 xf9if6
بازار ایرانی هندسه ای خطی دارد و مسیر خطی میان دکان ها و مغازه ها، فضای مقدماتی آن بود. دلیل اصلی آن کارکرد بازار به عنوان معبر در بافت شهر بوده است.
از نقطه نظر طراحی، بازار ایرانی به دو دسته تقسیم می شود: ارگانیک و طراحی شده. نوع ارگانیک، بازارهایی بوده که با شیوه ای برنامه ریزی نشده توسعه می یافت و در طول قرون، از دوره ای به دوره دیگر، به منظور شکل گیری نهادی پیچیده و ارگانیک، نمودهایی از نظم منطقی وارد شده است. رشد آنها به نیازهای اقتصادی شهر وابسته بوده است. در برخی موارد، جهت بازار به¬دلیل تامین دسترسی به بناهای مهم و اصلی شهر تغییر یافته است. پس از تکمیل شکل گیری آن، بناهای جدید در کنار آن ساخته شد. بازار تهران به عنوان نمونه در این مورد شناخته می شود. برخی قسمت های بازار اصفهان، یزد و کرمان نیز در زمره این دسته قرار می گیرند. دسته مقابل بازار ارگانیک، نوع طراحی شده آن است. آنها پیکربندی ای منطقی را طراحی کرده اند که در عرصه جدید پیاده شده و برآن بوده اند تا معبر اصلی شهر را شکل دهند. معمولا ساخت و ساز در دوران رونق اقتصادی و رفاه انجام می شده است. بازار وکیل شیراز بهترین نمونه است. همان طور که ذکر شد، بازار ایرانی مکان فعالیت های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مردمی بود. در نتیجه آن، قابل مقایسه با آگورای یونانی و فوروم رومی است. اما از دید معمارانه، تفاوت های عمیقی وجود دارد. اولین تفاوت، فوروم و آگورا فضاهای روباز هستند اما بازار، فضایی سرپوشیده است. تفاوت دوم به سازمان هندسی آنها باز می گردد. بازار ایرانی همواره با ساختاری خطی طراحی شده اما فوروم و آگورا فرم متمرکز دارند.
Iran-Tehran-Bazaar

موقعیت بازار در بافت شهری
انسان در نگاه ایرانیان موجودی عمیقا اجتماعی بود و گرچه این رویه در آثار شعرا و روشنفکران قابل درک است؛ در هیچ زمینه ای بیشتر از معماری و طراحی شهری به صراحت بیان نشده است. طراحی شهری ایرانی بر پایه این اعتقاد است که شکل شهر، خیابان ها و فضاها، انعکاس ساکنین آنها در کنار فرهنگ، مذهب و علایقشان است. پس فضاهای عمومی شهر از اهمیت به سزایی برای طراحان شهری ایرانی برخوردار بوده است. که مهم ترین آنها، بازار، جایگاه بسیاری از فعالیت ها می باشد.
همان طور که در گفتار قبل بحث شد، بازار پیوسته مهم ترین فضای عمومی شهری در تاریخ شهرها و روستاهای ایران و مکان فعالیت های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی عموم بوده است. و لذا اهمیت آن در بافت شهر و زندگی شهری قابل اغماض نیست. بازار شهری در طول تاریخ، قلب شهر ایرانی بوده است. همچنین نقشی اساسی در توسعه بافت شهر ایفا کرده است. به عنوان مثال، در شهرهای ارگانیک، مکان بناهای بنیادی شهر و جهت معابر به تدریج به سمت هماهنگ شدن با مکان و جهت بازار تغییر یافته است. دسته بعدی شامل شهرهای برنامه ریزی شده است که بازار در معبر اصلی شهر قرار گرفته است. در این مورد، بازار محور شهر بود که دروازه های اصلی شهر را به طور فیزیکی و بصری  به هم اتصال می داده است .
نتیجه گیری
پژوهش محلی در شرایط بازارهای فعلی که بسیار ناچیز از شهرهای غربی متاثر شده و قویا سبک گذشته و شکل سنتی اقتصاد را حفظ کرده است ، احتملا شرایط بازار را برپایه روش های علمی، از قرن 13  ه.ق به بعد شناسایی خواهد کرد. معماری و شکل بناها در این بازارها به ندرت به پیش از قرن 10 ه.ق باز می گردد. با این حال، شکی وجود ندارد که صورت کامل بازارها در قرن 13 ه.ق حاصل رشد و تکامل درازمدت و تدریجی طی قرون گذشته است. اما در باب ویژگی های فیزیکی و کارکردی بازارهای قرن های پیش از این، اطلاعات بسیار اندک است و تقریبا منوط به مدارک باستان شناسی و منابع تاریخی و جغرافیایی و متون ادبی است.
سیاست های مدرن سازی دوران پهلوی همزمان همه این جنبه های جامعه شهری ایران را هم حفاظت و هم دگرگون کرد. این فرآیند همچنین منجر به رشد سریع جمعیت شهری شد. گسترش اقتدار دولت مرکزی در سراسر کشور، توسعه دستگاه های اداری در همه مراکز استانی را افزود. تا دهه 70 میلادی، این شهرها نه تنها مکان دفاتر اصلی سیاسی و امنیتی بلکه شاخه های محلی ادارات دولتی گوناگون مانند آموزش و پرورش، دادگستری، مالیات و ارتباطات راه دور بود.

th
کارخانه های مدرن جایگزین کارگاه های متعدد صنعتگران شد. بخش هایی از بازارهای قدیم به منظور احداث خیابانهای وسیع تخریب شد. تجار ترغیب شدند تا مغازه های خرده فروشی را در کنار خیابان های جدید مستقر کنند تا درون بازار. بسیاری از مغازه ها که به منظور پاسخگویی به افزایش تقاضا برای تجارت و خدمات جمعیت رو به گسترش افتتاح شدند، در خیابان های جدید قرار گرفتند . نخبگان سیاسی در سال های آخر حکومت پهلوی، از بازار به عنوان نماد عقب افتادگی سخن می گفتند و بازار را مانعی برای جامعه مدرن می دیدند که در نتیجه آن، تلاش کردند تا برای جایگزینی آنها با مراکز خرید طرح دهند.

5
امروزه، نقش بازار افت کرده است چرا که تحولات بزرگ و شتاب زده در جامعه ایران، اهمیت آن را به عنوان فضایی عمومی کاهش داده است. به منظور حفظ نقش و خاطره آن، باززنده سازی و تجدید حیات و اساسی آن ضروری است.

برچسب ها:

به اشتراک بگذارید

Submit to DeliciousSubmit to DiggSubmit to FacebookSubmit to Google PlusSubmit to StumbleuponSubmit to TechnoratiSubmit to TwitterSubmit to LinkedIn

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

انواع عضویت
پنل کاربری